स्मरणम् · You already know this
“अयं बालः पटुतरः”, “सर्वेषु पटुतमः”, “श्रेयः इच्छामि”, “धार्मिकः नरः” — षष्ठस्तरस्य तुलनावाक्यानि स्मरतु। द्वयोः मध्ये “तरः”, बहूनां मध्ये “तमः” — इति व्यवहारः ज्ञातः। अद्य सूत्राणि।
From Level 6 comparisons: पटुतरः ‘the sharper of two’, पटुतमः ‘sharpest of all’, and everyday words like धार्मिकः. You already feel the tara/tama contrast — today Pāṇini states it.
सूत्राणि · The sūtras
द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ
द्वयोः एकस्य अतिशये विभक्तव्ये च उपपदे तरप्-ईयसुनौ भवतः।
When one of two is set above the other, तरप् or ईयसुन् applies: पटुतरः / पटीयान्.
अतिशायने तमबिष्ठनौ
अतिशायने — बहूनां मध्ये प्रकर्षे — तमप्-इष्ठनौ भवतः।
For the highest degree among many, तमप् or इष्ठन् applies: पटुतमः / पटिष्ठः.
तरप्-तमपौ सर्वत्र सुलभौ; ईयसुन्-इष्ठनौ तु गुणवचनेभ्यः एव, प्रकृतिं च विकुर्वन्ति — लघु → लघीयान् लघिष्ठः, गुरु → गरीयान् गरिष्ठः। केषाञ्चित् आदेशाः अपि — प्रशस्य → श्र (श्रेयान् श्रेष्ठः), वृद्ध → ज्य (ज्यायान् ज्येष्ठः)।
तरप्/तमप् attach to almost anything; ईयसुन्/इष्ठन् are choosier and mutate their base: लघीयान्, गरिष्ठः. Some bases are replaced outright — प्रशस्य becomes श्र (श्रेयान्, श्रेष्ठः), वृद्ध becomes ज्य (ज्येष्ठः). You have chanted these in stotras for years.
प्रशस्यस्य श्रः
ईयसुनि इष्ठनि च परे प्रशस्यशब्दस्य श्र-आदेशः — श्रेयान्, श्रेष्ठः।
Before ईयसुन्/इष्ठन्, प्रशस्य ‘praiseworthy’ is replaced by श्र — giving श्रेयान् and श्रेष्ठः.
चरति
“तत् चरति” इत्यर्थे ठक् — धर्मं चरति धार्मिकः।
In the sense ‘practises that’, the suffix ठक् applies (under the adhikāra प्राग्वहतेष्ठक् 4.4.1): धार्मिकः ‘one who walks the dharma’.
ठस्येकः
प्रत्ययठस्य इक-आदेशः — अतः ठक् सर्वत्र “इक” इति श्रूयते।
The ठ of a suffix becomes इक — which is why ṭhak surfaces as -ika in धार्मिकः, वैदिकः, नागरिकः, लौकिकः.
प्रक्रिया · Derivations
धर्मं चरति → धार्मिकः
धर्म + ठक्
— चरति — तच्चरणार्थे ठक् (4.4.8) धर्म + इक
— ठस्येकः — ठस्य इक-आदेशः (7.3.50) धार्म + इक
— किति च — कित्तद्धिते आदिवृद्धिः (7.2.118) धार्मिक
— यस्येति च — अकारलोपः (6.4.148) धार्मिकः
— सु-उत्पत्तिः; रुत्वविसर्गौ (8.2.66)
पटु + तमप् → पटुतमः
पटु + तमप्
— अतिशायने तमबिष्ठनौ — बहुषु प्रकर्षे; पकारः इत्, तस्य लोपः (5.3.55) पटुतमः
— सु-उत्पत्तिः; रुत्वविसर्गौ (8.2.66)
अभ्यासः · Practice
द्वयोः बालयोः एकः अधिकं पटुः — किं रूपम्? One of two boys is sharper — which form?
मूलं तुलनारूपेण योजयतु। Match base to its comparative/superlative.
परीक्षताम् · Check
वेदम् अधीते वेत्ति वा इति ________ (ठक्-प्रत्ययेन)। One who studies/knows the Veda (with ṭhak).
परीक्षताम् · Check
“श्रेष्ठः” इत्यत्र “श्र” कुतः? Where does the श्र of श्रेष्ठः come from?