पाठक्रमः → Level 14 · कारक-समास-तद्धिताः → पाठः 12
Level 14 · Lesson 12 तद्धिताः (१) — अपत्यं मतुप् भावश्च
Taddhita I: descent, possession, abstraction
दाशरथिः, धनवान्, मधुरत्वम् — नाम्नः नवनामनिर्माणम्।
Making new nouns from nouns: दाशरथिः, धनवान्, मधुरत्वम्.
स्मरणम् · You already know this
“दाशरथी रामः”, “धनवान् वणिक्”, “मधुरता वाचि” — एतानि पदानि भवान् पञ्चमषष्ठस्तरयोः प्रयुक्तवान्। सर्वाणि नाम्नः जातानि नामानि — “तेभ्यः हिताः” इति तद्धिताः प्रत्ययाः। कृत् धातोः, तद्धितः प्रातिपदिकात्।
दाशरथिः, धनवान्, मधुरता — all words you have used in speech. Each is a noun built from another noun by a taddhita suffix. Where kṛt suffixes grow words from roots (Level 13), taddhitas grow words from words.
सूत्राणि · The sūtras
तस्यापत्यम्
षष्ठ्यन्तात् अपत्यार्थे प्रत्ययाः भवन्ति — उपगोः अपत्यम् इत्यादौ।
Suffixes apply to a ṣaṣṭhī-base in the sense ‘the offspring of him’.
प्राग्दीव्यतोऽण्
अधिकारसूत्रम् — “तेन दीव्यति” इति सूत्रात् प्राक् अण् औत्सर्गिकः प्रत्ययः।
Adhikāra: up to the sūtra on दीव्यति, अण् is the default suffix — उपगोः अपत्यम् = औपगवः.
अत इञ्
अदन्तात् प्रातिपदिकात् अपत्ये इञ् — दशरथस्य अपत्यं दाशरथिः, दक्षस्य दाक्षिः।
After an a-final base, इञ् makes the patronymic: दाशरथिः ‘son of Daśaratha’ — Rāma's own epithet.
तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्
“तत् अस्य अस्ति अस्मिन् वा” इत्यर्थे मतुप् — धनम् अस्य अस्ति धनवान्, बुद्धिः अस्य बुद्धिमान्।
मतुप् means ‘having that’: धनवान् wealthy, बुद्धिमान् intelligent. After a-final stems (and m-finals) its म becomes व (8.2.9) — hence -वान् vs. -मान्.
तस्य भावस्त्वतलौ
“तस्य भावः” इत्यर्थे त्व-तलौ — मधुरस्य भावः मधुरत्वं मधुरता च।
त्व and तल् abstract a quality: मधुरत्वम् (neuter) and मधुरता (feminine, via tal + ṭāp) both mean ‘sweetness’.
प्रक्रिया · Derivations
दशरथस्य अपत्यम् → दाशरथिः
धनम् अस्य अस्ति → धनवान्
- धन + मतुप् — तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् (5.2.94)
- धन + वत् — मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः — अवर्णान्तात् मस्य वः (8.2.9)
- धनवन्त् + सु — उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः — नुम्-आगमः (7.1.70)
- धनवान्त् + सु — अत्वसन्तस्य चाधातोः — उपधादीर्घः (6.4.14)
- धनवान्त् — हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् — सुलोपः (6.1.68)
- धनवान् — संयोगान्तस्य लोपः (8.2.23)
अभ्यासः · Practice
कृत्-तद्धितयोः भेदः कः? How do kṛt and taddhita differ?
बुद्धिः अस्य अस्ति इति ________। Form: ‘he who has intelligence’.
“धनवान्” / “बुद्धिमान्” — व/म-भेदः केन? Why -vān after धन but -mān after बुद्धि?
पदं प्रत्ययेन योजयतु। Match word to its taddhita.