पाठक्रमः → Level 14 · कारक-समास-तद्धिताः → पाठः 14
Level 14 · Lesson 14 स्त्रीप्रत्ययाः — पाठसमाप्तिश्च
Feminine suffixes and the grand capstone
टाप्-ङीप्-ङीषः; ततः एकं वाक्यं सर्वप्रकरणसूत्रैः विगृह्य पथः समाप्तिः।
Ṭāp, ṅīp, ṅīṣ — then one sentence parsed with sūtras from every prakaraṇa: journey complete.
स्मरणम् · You already know this
प्रथमपाठात् एव भवान् “बालिका”, “रमा”, “गौरी”, “कुमारी” इति वदति। बालक → बालिका, गौर → गौरी — पुंशब्दात् स्त्रीशब्दः कथं जायते? स्त्रीप्रत्ययैः। एते लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अन्तिमः सोपानः — ततः परं पूर्णः पथः पुनरीक्ष्यते।
Since Lesson 1 you have said बालिका and रमा. How does a feminine stem grow from a masculine base? Through the strī-pratyayas — the last rung of the LSK ladder. Then we close the course by parsing one sentence with the whole śāstra.
सूत्राणि · The sūtras
प्रक्रिया · Derivations and the final parse
अधुना महाभ्यासः — इदं वाक्यं पश्यतु: “बुद्धिमान् राजपुरुषो ग्रामं गत्वा बालकाय फलानि ददाति।” अस्मिन् एकस्मिन् वाक्ये तद्धितः, समासः, कारकाणि, कृदन्तः, सुबन्तः, तिङन्तः, सन्धयः च — सप्तसु स्तरेषु यत् पठितं तत् सर्वं जीवति।
Now the grand finale. One sentence — ‘The wise king's-officer, having gone to the village, gives fruits to the boy’ — contains a taddhita, a samāsa, four kārakas, a kṛdanta, subanta endings, a tiṅanta, and sandhi. Every prakaraṇa you have studied breathes in it.
- बुद्धिमान् — तद्धितप्रकरणम् — मतुप् (तदस्यास्त्यस्मिन्निति); नुम् (7.1.70); उपधादीर्घः (6.4.14); सुलोपः; संयोगान्तलोपः (5.2.94)
- राजपुरुषः — समासप्रकरणम् — षष्ठीतत्पुरुषः; सुब्लुक् (2.4.71); नलोपः (8.2.7) (2.2.8)
- राजपुरुषो — सन्धिप्रकरणम् — ससजुषो रुः (8.2.66); हशि च (6.1.114); आद्गुणः (6.1.87)
- ग्रामं — कारकप्रकरणम् — कर्तुरीप्सिततमं कर्म (1.4.49); कर्मणि द्वितीया (2.3.2); मोऽनुस्वारः (8.3.23)
- गत्वा — कृदन्तप्रकरणम् — समानकर्तृकयोः पूर्वकाले — क्त्वा (3.4.21)
- बालकाय — कारकप्रकरणम् — कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् (1.4.32); चतुर्थी सम्प्रदाने (2.3.13); ङेर्यः; सुपि च (7.3.102)
- फलानि — सुबन्तप्रकरणम् — जश्शसोः शिः (7.1.20); नपुंसकस्य झलचः — नुम् (7.1.72); सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ — दीर्घः (6.4.8)
- ददाति — तिङन्तप्रकरणम् — लट्; जुहोत्यादिभ्यः श्लुः (2.4.75); श्लौ इति द्वित्वम् (6.1.10)
पथः सिंहावलोकनम् — प्रथमे षट्सु स्तरेषु भाषणम् अभ्यस्तम्; सप्तमे सूत्रपठनविधिः; अष्टमे संज्ञाः; नवमे सन्धयः; दशमे सुबन्ताः; एकादशद्वादशयोः तिङन्ताः; त्रयोदशे कृदन्ताः; चतुर्दशे कारक-समास-तद्धित-स्त्रीप्रत्ययाः। लघुसिद्धान्तकौमुदी समाप्ता। यत् बालकः इव उक्तवान्, तत् अधुना वैयाकरणः इव जानाति। स्वस्ति भवते — वदतु संस्कृतम्, पश्यतु सूत्राणि!
Look back at the path: six levels of speaking, one bridge into sūtra-craft, then saṃjñā, sandhi, subanta, tiṅanta, kṛdanta, and now kāraka-samāsa-taddhita-strīpratyaya. You once said गच्छामि like a child; you now derive it like a grammarian. The Laghu Siddhānta Kaumudī is complete — every sentence you speak is a derivation you can defend. स्वस्ति भवते!