स्मरणम् · You already know this
पञ्चमस्तरे “राजपुरुषः आगच्छति” इति कथायां पठितम् — तदा “समासः इति जानन्तु, अग्रे व्युत्पादयिष्यामः” इति उक्तम्। अद्य सा प्रतिज्ञा पूर्यते — राजपुरुषः साकल्येन व्युत्पाद्यते, सह च नीलकमल-त्रिलोकीशब्दौ।
In Level 5 we promised: ‘one day you will derive राजपुरुषः yourself.’ Today the promise is kept — along with the adjective-compound नीलकमलम् and the numeral-compound त्रिलोकी.
सूत्राणि · The sūtras
षष्ठी
षष्ठ्यन्तं सुबन्तेन सह समस्यते — राज्ञः पुरुषः = राजपुरुषः।
A ṣaṣṭhī-ending word compounds with an inflected word: राजपुरुषः ‘the king's man’.
सप्तमी शौण्डैः
सप्तम्यन्तं शौण्ड-धूर्त-कुशलादिभिः समस्यते — अक्षेषु शौण्डः = अक्षशौण्डः।
A saptamī-ending word compounds with शौण्ड ‘addicted/adept’ and its gaṇa: अक्षशौण्डः ‘a dice-addict’.
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः
समानाधिकरणपदघटितः तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञः।
A tatpuruṣa whose members refer to the same thing (agree in case) is called karmadhāraya.
विशेषणं विशेष्येण बहुलम्
विशेषणं विशेष्येण सह बहुलं समस्यते — नीलं कमलम् = नीलकमलम्।
An adjective variously compounds with its noun: नीलकमलम् ‘a blue lotus’.
संख्यापूर्वो द्विगुः
संख्यापूर्वः (तद्धितार्थादौ विहितः) समासः द्विगुसंज्ञः।
A compound with a numeral first member is called dvigu.
त्रयाणां लोकानां समाहारः = त्रिलोकी — समाहारे द्विगुः, “द्विगुरेकवचनम्” (2.4.1) इति एकवद्भावः, स्त्रीत्वं च। एवं पञ्चपात्रम्, त्रिभुवनम्। कर्मधारयद्विगू तत्पुरुषस्य एव अन्तर्भेदौ — समानाधिकरणत्वम् उभयोः सामान्यम्।
त्रिलोकी ‘the three worlds taken together’ shows the dvigu pattern: collective sense, singular by 2.4.1, here with feminine ī. Both karmadhāraya and dvigu are sub-types of tatpuruṣa whose members would agree in case in the vigraha.
प्रक्रिया · Derivations
राज्ञः पुरुषः → राजपुरुषः
राजन् + ङस् + पुरुष + सु
— षष्ठी — षष्ठ्यन्तं समस्यते; तत्पुरुषसंज्ञा (2.2.8) राजन् + पुरुष
— कृत्तद्धितसमासाश्च; सुपो धातुप्रातिपदिकयोः — सुब्लुक् (2.4.71) राज + पुरुष
— नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (8.2.7) राजपुरुषः
— सु-उत्पत्तिः; ससजुषो रुः; खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8.2.66)
नीलं कमलम् → नीलकमलम्
नील + सु + कमल + सु
— विशेषणं विशेष्येण बहुलम् — समानाधिकरणसमासः (2.1.57) नीलकमल
— कर्मधारयसंज्ञा (तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः); सुब्लुक् (1.2.42) नीलकमलम्
— नपुंसके सोः अम्-आदेशः (अतोऽम्); अमि पूर्वः (7.1.24)
अभ्यासः · Practice
“राजपुरुषः” इत्यत्र कः समासः? What compound is राजपुरुषः?
कर्मधारयस्य लक्षणं किम्? What defines a karmadhāraya?
समासं प्रकारेण योजयतु। Match compound to type.
परीक्षताम् · Check
“गुरोः गृहम्” इति विग्रहस्य समासः ________। Compound ‘the guru's house’.
परीक्षताम् · Check