अव्ययीभावः
The avyayībhāva compound

उपकृष्णम्, यथाशक्ति, प्रतिदिनम् — पूर्वपदार्थप्रधानः समासः।

Indeclinable-led compounds: उपकृष्णम्, यथाशक्ति, प्रतिदिनम्.

स्मरणम् · You already know this

“प्रतिदिनं पठामि”, “यथाशक्ति सेवे” — द्वितीयस्तरात् एव भवान् एतानि वदति, रूपं च कदापि न परिवर्तते। कुतः? यतः एतानि अव्ययीभावसमासाः — समस्तं पदम् अव्ययं जातम्।

You have said प्रतिदिनम् and यथाशक्ति since Level 2 — and noticed they never decline. That is the avyayībhāva at work: an indeclinable leads the compound, and the whole result becomes indeclinable.

सूत्राणि · The sūtras

अव्ययीभावः

लसक 1 · अष्टा॰ 2.1.5 ↗

संज्ञाधिकारसूत्रम् — इतः परं ये समासाः वक्ष्यन्ते ते अव्ययीभावसंज्ञाः।

A saṃjñā-adhikāra: the compounds taught from here on are called avyayībhāva.

अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु

लसक 2 · अष्टा॰ 2.1.6 ↗

विभक्ति-समीप-समृद्धि-आदिषु अर्थेषु वर्तमानम् अव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते।

An indeclinable, when it expresses case-relation, nearness, prosperity, lack, posteriority, the senses of यथा, simultaneity, similarity, totality, limit and the rest, compounds with an inflected word.

दीर्घं सूत्रम्, सरलः आशयः — अव्ययं पूर्वपदम्, अर्थविशेषे समासः। उदाहरणानि — समीपे: कृष्णस्य समीपम् = उपकृष्णम्; यथार्थे (पदार्थानतिवृत्तौ): शक्तिम् अनतिक्रम्य = यथाशक्ति; वीप्सायाम् (यथार्थान्तर्गतायाम्): दिनं दिनं प्रति = प्रतिदिनम्; विभक्त्यर्थे: हरौ इति = अधिहरि।

A giant sūtra with a simple core: an avyaya heads the compound in one of these listed senses. Nearness gives उपकृष्णम्; ‘not exceeding’ gives यथाशक्ति; distribution (vīpsā, one of the यथा-senses) gives प्रतिदिनम् ‘day after day’; a pure case-sense gives अधिहरि ‘concerning Hari’.

अव्ययीभावश्च

लसक 3 · अष्टा॰ 2.4.18 ↗

अव्ययीभावः नपुंसकलिङ्गः भवति।

An avyayībhāva is neuter.

नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः

लसक 4 · अष्टा॰ 2.4.83 ↗

अदन्तात् अव्ययीभावात् सुपः लुक् न, किन्तु पञ्चमीं विना अम्-आदेशः।

After an a-final avyayībhāva the sup is not elided; instead (except for pañcamī) it becomes अम् — hence the constant final म् of उपकृष्णम्.

प्रक्रिया · Derivation

कृष्णस्य समीपम् → उपकृष्णम्

उप + कृष्ण + ङस् — अव्ययं विभक्तिसमीप… — समीपार्थे समासः; अव्ययीभावसंज्ञा (2.1.6)
उपकृष्ण — कृत्तद्धितसमासाश्च इति प्रातिपदिकत्वम्; सुब्लुक् (2.4.71)
उपकृष्ण + सु — नपुंसकत्वम् — अव्ययीभावश्च (2.4.18)
उपकृष्ण + अम् — नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः — सोः अम्-भावः (2.4.83)
उपकृष्णम् — अमि पूर्वः — पूर्वरूपम् एकादेशः (6.1.107)

अभ्यासः · Practice

अव्ययीभावे प्रधानं किम्? In an avyayībhāva, which member's meaning dominates?

समासं विग्रहेण योजयतु। Match compound to vigraha.

उपकृष्णम् इत्यत्र अन्ते म् कुतः? Where does the final म् of उपकृष्णम् come from?

गृहस्य समीपम् = ________। Form the avyayībhāva: near the house.

“यथाशक्ति” कस्मिन् अर्थे? Which listed sense does यथाशक्ति express?