समासपरिचयः
Introducing compounds

समर्थः पदविधिः, सह सुपा — समासस्य चत्वारि कुलानि, विग्रहविधिश्च।

How Sanskrit fuses words: the four samāsa families and the art of vigraha.

स्मरणम् · You already know this

पञ्चमस्तरे भवान् “राजपुरुषः”, “नीलकमलम्” इति पदानि कथासु दृष्टवान् — तदा “समासः” इति नाममात्रं ज्ञातम्। अद्यारभ्य षट्सु पाठेषु समासशास्त्रं क्रमेण पठामः। प्रथमं — समासः किम्? कथं भवति? कति प्रकाराः?

In Level 5 stories you met राजपुरुषः and नीलकमलम् and learned to recognise compounds without analysing them. Now we open the workshop: what a samāsa is, the conditions for forming one, and the four great families.

सूत्राणि · The sūtras

समर्थः पदविधिः

लसक 1 · अष्टा॰ 2.1.1 ↗

परिभाषासूत्रम् — पदसम्बन्धी यः विधिः सः समर्थानाम् — परस्परान्वितार्थानाम् — एव।

A paribhāṣā: any operation on words (samāsa included) applies only to words whose meanings are mutually connected.

“भार्या राज्ञः पुरुषो देवदत्तस्य” इति वाक्ये “राज्ञः” “पुरुषः” इति पदे सन्निहिते अपि न समस्येते — अर्थतः असम्बद्धत्वात्। सामर्थ्यं नाम अर्थसङ्गतिः, न केवलं पार्श्वस्थितिः।

In ‘the wife of-the-king the man of-Devadatta’ (i.e. the king's wife and Devadatta's man), राज्ञः and पुरुषः stand side by side yet cannot compound — their meanings do not connect. Sāmarthya is semantic fit, not mere adjacency.

प्राक्कडारात्समासः

लसक 2 · अष्टा॰ 2.1.3 ↗

अधिकारसूत्रम् — “कडाराः कर्मधारये” इति सूत्रात् प्राक् “समासः” इति अधिक्रियते।

An adhikāra: from here up to the sūtra कडाराः कर्मधारये, everything taught bears the name samāsa.

सह सुपा

लसक 3 · अष्टा॰ 2.1.4 ↗

सुप् इति अनुवर्तते — सुबन्तं पदं सुबन्तेन पदेन सह समस्यते।

With सुप् continuing from above: an inflected word compounds with another inflected word.

समासे जाते “कृत्तद्धितसमासाश्च” (1.2.46) इति समस्तपदं प्रातिपदिकसंज्ञं भवति; ततः “सुपो धातुप्रातिपदिकयोः” (2.4.71) इति अन्तर्वर्तिनां सुपां लुक्। अतः “राज्ञः पुरुषः” → “राजपुरुषः” — षष्ठी अन्तर्हिता।

Once formed, the whole compound is a prātipadika (1.2.46), so the internal case-endings drop by 2.4.71 — that is why the ṣaṣṭhī of राज्ञः vanishes inside राजपुरुषः. One new word, one fresh sup at the end.

चत्वारि कुलानि — (१) अव्ययीभावः, पूर्वपदार्थप्रधानः; (२) तत्पुरुषः, उत्तरपदार्थप्रधानः (कर्मधारयद्विगू अस्य एव भेदौ); (३) बहुव्रीहिः, अन्यपदार्थप्रधानः; (४) द्वन्द्वः, उभयपदार्थप्रधानः। विग्रहः नाम समासार्थस्य वाक्येन उद्घाटनम्।

The four families, by where the weight of meaning falls: avyayībhāva (first member dominates), tatpuruṣa (second member dominates; karmadhāraya and dvigu are its sub-types), bahuvrīhi (an outside thing dominates), dvandva (both members share). Vigraha is the test: unfold the compound into the phrase it abbreviates.

प्रक्रिया · The vigraha method

राज्ञः पुरुषः → राजपुरुषः (पूर्वदर्शनम्)

राजन् + ङस् + पुरुष + सु — अलौकिकविग्रहः — सामर्थ्ये सति समासः (2.1.1)
राजन् + पुरुष — कृत्तद्धितसमासाश्च इति प्रातिपदिकत्वम्; सुपो धातुप्रातिपदिकयोः इति सुब्लुक् (2.4.71)
राज + पुरुष — नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (8.2.7)
राजपुरुषः — सु-प्रत्ययः; ससजुषो रुः; खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8.2.66)

अभ्यासः · Practice

समासे अन्तर्वर्ती सुप् किं प्राप्नोति? What happens to the case-ending inside a compound?

समासं प्रधानेन योजयतु। Match each family with where its main meaning lies.

“भार्या राज्ञः पुरुषो देवदत्तस्य” इत्यत्र “राजपुरुषः” इति समासः कुतो न? Why can राज्ञः + पुरुषः not compound in that sentence?

समासार्थस्य वाक्येन प्रकाशनं ________ इति उच्यते। The phrase that unfolds a compound's meaning is called…

विग्रहवाक्यं रचयतु — “ग्रामगतः” इत्यस्य। Build the vigraha of ग्रामगतः.