स्मरणम् · You already know this
“वृक्षात् पत्रं पतति”, “गृहे पठामि”, “प्रातःकाले उत्तिष्ठामि” — तृतीयस्तरस्य वाक्यानि। यस्मात् वियोगः तत् पञ्चम्याम्, यत्र क्रिया तत् सप्तम्याम् — इति अभ्यस्तम्। अद्य लक्षणे — अपादानम् अधिकरणं च।
From Level 3: वृक्षात् पतति (falls from the tree) and गृहे पठामि (I study at home). Today Pāṇini names them — the fixed point something departs from, and the substrate where an action sits.
सूत्राणि · The sūtras
ध्रुवमपायेऽपादानम्
अपाये — वियोगे — सति यत् ध्रुवम् — अवधिभूतम् — तत् अपादानसंज्ञम्।
When separation occurs, the fixed term — the reference point left behind — is called apādāna.
“ध्रुवम्” इति — चलति पत्रे वृक्षः अवधिः। चलत्सु अपि अवधित्वं सम्भवति — “धावतः अश्वात् पतति” इत्यत्र अश्वः अपि अपादानम्, यतः पतनक्रियायाम् अवधित्वेन विवक्षितः।
‘Fixed’ means fixed relative to the departure: the leaf moves, the tree is the benchmark. Even a galloping horse is dhruva when you fall off it — fixity is a role in the separation, not absolute stillness.
भीत्रार्थानां भयहेतुः
भयार्थानां त्राणार्थानां च धातूनां प्रयोगे भयस्य हेतुः अपादानसंज्ञः — चोराद् बिभेति, चोराद् रक्षति।
With verbs meaning ‘fear’ or ‘protect’, the source of danger is apādāna — चोराद् बिभेति ‘he fears the thief’, चोराद् रक्षति ‘he protects from the thief’.
अपादाने पञ्चमी
अपादाने कारके पञ्चमी विभक्तिः।
The fifth case-ending expresses the apādāna.
आधारोऽधिकरणम्
कर्तृकर्मद्वारा क्रियायाः आश्रयः आधारः अधिकरणसंज्ञः।
The substrate that supports the action (through its agent or object) is called adhikaraṇa.
सप्तम्यधिकरणे च
अधिकरणे सप्तमी विभक्तिः भवति।
The seventh case-ending expresses the adhikaraṇa.
प्रक्रिया · Derivation
वृक्षात् पत्रं पतति — कारकनिर्णयः
पत्रम् — कर्ता
— पतनक्रियायाः स्वतन्त्रः आश्रयः (अकर्मकधातुः) (1.4.54) वृक्षात् — अपादानम्
— ध्रुवमपायेऽपादानम्; अपादाने पञ्चमी (2.3.28) वृक्ष + ङसि → वृक्षात्
— टाङसिङसामिनात्स्याः — ङसेः आत्-आदेशः (7.1.12)
सः गृहे ओदनं पचति — कारकनिर्णयः
सः — कर्ता, ओदनम् — कर्म
— स्वतन्त्रः कर्ता; कर्मणि द्वितीया (2.3.2) गृहे — अधिकरणम्
— आधारोऽधिकरणम् — कर्तृद्वारा पाकस्य आधारः गृहम् (1.4.45) गृह + ङि → गृहे
— आद्गुणः — अ + इ = ए; सप्तम्यधिकरणे च (6.1.87)
अभ्यासः · Practice
“धावतः अश्वात् पतति” — अश्वः चलति, तथापि अपादानं कथम्? The horse is moving — why is it still apādāna?
बालकः ________ बिभेति। (सिंह) The boy fears the lion.
परीक्षताम् · Check
वाक्यं कारकेण योजयतु। Match each phrase with its kāraka.
परीक्षताम् · Check
अधिकरणं कतिविधम् इति वैयाकरणाः वदन्ति? (देशः कालः विषयः…) The locus can be place, time, or topic — which sentence shows a time-locus?