पाठक्रमःLevel 14 · कारक-समास-तद्धिताः → पाठः 2

Level 14 · Lesson 2

कर्ता कर्म च
Kartṛ and karma

स्वतन्त्रः कर्ता, कर्तुरीप्सिततमं कर्म, कर्मणि द्वितीया — तृतीयस्तरस्य प्रयोगः शास्त्रीकृतः।

The independent agent and the most-desired object — your Level 3 dvitīyā formalised.

स्मरणम् · You already know this

“अहं फलं खादामि”, “ग्रामं गच्छामि” — एतत् भवान् प्रथमस्तरात् एव वदति। तदा “कर्मणि द्वितीया भवति” इति केवलं नाम श्रुतम्। अद्य पश्यामः — कः कर्ता? किं कर्म? पाणिनिः लक्षणाभ्यां वदति।

You have said फलं खादामि since Level 1. Back then we only named the pattern; today Pāṇini defines the two central roles — the agent who acts independently, and the object the agent most wants to reach.

सूत्राणि · The sūtras

स्वतन्त्रः कर्ता
लसक 1 · अष्टा॰ 1.4.54
क्रियासिद्धौ यः स्वातन्त्र्येण विवक्षितः — अन्यान् कारकान् प्रयुङ्क्ते स्वयं केनापि न प्रयुज्यते — सः कर्तृसंज्ञः।
The participant represented as independent in accomplishing the action — the one who deploys all the other kārakas — is called kartṛ.

“स्वतन्त्रः” इति विवक्षाधीनम्। “स्थाली पचति” इत्यत्र स्थाली अपि कर्ता — वक्ता तां स्वतन्त्रत्वेन विवक्षति। कर्ता सर्वकारकाणां प्रधानम् — सः करणं गृह्णाति, कर्म प्राप्नोति, अधिकरणे तिष्ठति।

Independence is a matter of the speaker's portrayal (vivakṣā), not physics — in स्थाली पचति ‘the pot cooks’, even the pot is kartṛ because it is presented as acting on its own. The kartṛ is the chief kāraka: it wields the instrument, reaches the object, rests in the locus.

कर्तुरीप्सिततमं कर्म
लसक 2 · अष्टा॰ 1.4.49
कर्ता स्वक्रियया यत् आप्तुम् इच्छति तत्र यत् इष्टतमं तत् कर्मसंज्ञम्।
What the agent most desires to reach through the action is called karma.
कर्मणि द्वितीया
लसक 3 · अष्टा॰ 2.3.2
अनभिहिते कर्मणि द्वितीया विभक्तिः भवति।
When the karma is not otherwise expressed, the second case-ending is used.

“अनभिहिते” इति पूर्वसूत्रात् अनुवर्तते। “ग्रामं गच्छति” — कर्म तिङा न उक्तम्, अतः द्वितीया। “ग्रामो गम्यते” — कर्म तिङा उक्तम्, अतः प्रथमा। एकम् एव कर्म, द्वे रूपे।

अनभिहिते (2.3.1) continues into this sūtra. That is why the same karma appears as ग्रामम् in the active sentence but as ग्रामः in the passive — dvitīyā marks the karma only while nothing else is already expressing it.

प्रक्रिया · Derivation

ग्राम + अम् → ग्रामम्
  1. ग्राम + अम् — कर्तुरीप्सिततमं कर्म इति कर्मसंज्ञा; कर्मणि द्वितीया — द्वितीयैकवचनम् अम् (2.3.2)
  2. ग्रामम् — अमि पूर्वः — अकारः अम्-अकारः च पूर्वरूपम् एकादेशः (6.1.107)
रामः कथां श‍ृणोति — कारकनिर्णयः
  1. श‍ृणोति — श्रवणक्रिया — क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः
  2. रामः — कर्ता, प्रथमा — स्वतन्त्रः कर्ता; तिङा अभिहितत्वात् प्रथमामात्रम् (1.4.54)
  3. कथाम् — कर्म, द्वितीया — श्रवणेन ईप्सिततमा कथा; अनभिहिते कर्मणि द्वितीया (2.3.2)

अभ्यासः · Practice

“स्थाली पचति” इत्यत्र स्थाली किं कारकम्? In ‘the pot cooks’, what kāraka is the pot?
बालकः ________ पठति। (पुस्तक) The boy reads the book — supply the correct form.
“ओदनः पच्यते” इत्यत्र ओदने द्वितीया कुतो न? Why does ओदन not take dvitīyā in the passive?
वाक्यं रचयतु। Arrange into a sentence.
पदं कारकेण योजयतु — “शिष्यः गुरुं नमति”। Match each word of the sentence to its role.