पाठक्रमःLevel 13 · कृदन्त-प्रकरणम् → पाठः 10

Level 13 · Lesson 10

ल्युट् — पठनं गमनं दानम्
Action nouns II: lyuṭ — paṭhanam, gamanam, dānam

ल्युट् च इति नपुंसकभावनामानि — पठनम्, गमनम्, दानम् इति आर्क-ए-शब्दाः सिद्ध्यन्ति।

The neuter action nouns of Arc A — paṭhanam, gamanam, dānam — derived with lyuṭ.

स्मरणम् · You already know this

आर्क-ए-काले भवान् “पठनं रोचते” “गमनं कदा?” “दानं श्रेष्ठम्” इति अवदत्। एतानि -अन-अन्तानि नपुंसकानि भावनामानि। तेषां जनकः एकः लघुः प्रत्ययः — ल्युट्।

All your Arc A action nouns — पठनम् 'reading', गमनम् 'going', दानम् 'giving' — share the ending -अनम्. One small suffix makes them all: ल्युट्।

सूत्राणि · The sūtras

ल्युट् च
लसक 1 · अष्टा॰ 3.3.115
भावे अर्थे धातोः ल्युट् प्रत्ययः — नपुंसके।
In the sense of the bare action, lyuṭ comes after the root; the result is neuter. Of ल्युट्, the ल् and ट् are markers, leaving यु।
युवोरनाकौ
लसक 2 · अष्टा॰ 7.1.1
योः अनादेशः — पठ् + यु → पठ् + अन।
The same rule as in ण्वुल्: here यु becomes अन। So every lyuṭ word ends in -अन (nom. -अनम्).

ल्युटि ञकारणकारौ न स्तः — अतः न वृद्धिः: गमनम् (न गामनम्!)। आर्धधातुकत्वात् गुणः तु भवति: भू → भवनम्, नी → नयनम्, श्रु → श्रवणम् (णत्वेन)।

No ñ/ṇ marker means no vṛddhi — गमनम्, not गामनम्। But guṇa applies as usual: भवनम्, नयनम्, श्रवणम्। In श्रवणम् and करणम् the न turns retroflex because of the र् earlier in the word (8.4.1-2).

प्रक्रिया · Derivations

पठ् + ल्युट् → पठनम्
  1. पठ् + यु — ल्युट् च — लकारटकारौ इतौ (3.3.115)
  2. पठ् + अन — युवोरनाकौ (7.1.1)
  3. पठनम् — नपुंसकप्रथमैकवचने — पठनं नाम क्रिया
गम् + ल्युट् → गमनम्; दा + ल्युट् → दानम्
  1. गम् + अन → गमनम् — ल्युट्, युवोरनाकौ — अणित्त्वात् न वृद्धिः (3.3.115)
  2. दा + अन — ल्युट्, युवोरनाकौ (7.1.1)
  3. दानम् — अकः सवर्णे दीर्घः — आ + अ → आ (6.1.101)

घञ् ल्युट् च उभौ भावे — पाकः पचनम्, त्यागः त्यजनम्, भावः भवनम्। पुंसि घञ्, नपुंसके ल्युट् — अर्थभेदः सूक्ष्मः, प्रयोगे उभौ बहुलम्।

So Sanskrit often has pairs: पाकः / पचनम्, त्यागः / त्यजनम् — masculine ghañ beside neuter lyuṭ, both naming the action. You will meet both everywhere.

अभ्यासः · Practice

ल्युटः कः अंशः श्रूयते? Which part of ल्युट् actually sounds?
गमनम् इत्यत्र वृद्धिः न — कुतः? Why no vṛddhi in गमनम्?
दृश्-धातोः ल्युडन्तम् — देवस्य ________ पुण्यम्। Seeing the god is meritorious: देवस्य ____ पुण्यम्।
धातुं ल्युडन्तेन योजयतु। Match root and lyuṭ noun.
वाक्यं रचयतु। Arrange: Reading books is my joy.