पाठक्रमःLevel 13 · कृदन्त-प्रकरणम् → पाठः 11

Level 13 · Lesson 11

क्तिन् अन्ये च — गतिः मतिः भक्तिः
Feminine action nouns: ktin — gatiḥ, matiḥ, bhaktiḥ

स्त्रियां क्तिन् — गतिः, मतिः, भक्तिः इति इकारान्तस्त्रीलिङ्गभावनामानि।

The suffix ktin behind the feminine i-stems gatiḥ, matiḥ, bhaktiḥ.

स्मरणम् · You already know this

“भक्तिः” “शक्तिः” “मतिः” “गतिः” — इकारान्ताः स्त्रीलिङ्गशब्दाः भवतः वाणीषु नित्यम्। सर्वे क्तिन्नन्ताः भाववाचिनः। क्तिन् कित् — अतः धातुः निष्ठावत् एव वर्तते।

भक्तिः 'devotion', शक्तिः 'power', मतिः 'thought', गतिः 'motion' — the great feminine i-stems of your vocabulary are all ktin formations. Because ktin is kit, the root behaves exactly as before क्त।

सूत्राणि · The sūtras

स्त्रियां क्तिन्
लसक 1 · अष्टा॰ 3.3.94
स्त्रियां भावे धातोः क्तिन् — ककारनकारौ इतौ, “ति” शिष्यते।
For feminine action nouns, ktin comes after the root; only ति sounds. Kit-ness blocks guṇa: कृ → कृतिः, not कर्तिः।
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
लसक 2 · अष्टा॰ 6.4.37
गम्-मन्-आदीनाम् अन्त्यानुनासिकलोपः — गतिः, मतिः।
The same nasal-dropping you saw in गतः: गम् + ति → गति, मन् + ति → मति।
चोः कुः
लसक 3 · अष्टा॰ 8.2.30
चवर्गस्य कवर्गः झलि पदान्ते च — भज् + ति → भग् + ति।
A palatal turns velar before a jhal consonant: भज् → भग्; then खरि च (8.4.55) devoices ग् → क्: भक्तिः।

प्रक्रिया · Derivations

गम् + क्तिन् → गतिः
  1. गम् + ति — स्त्रियां क्तिन् (3.3.94)
  2. ग + ति — अनुनासिकलोपः झलि क्ङिति (6.4.37)
  3. गतिः — सुबुत्पत्तिः — गमनं गतिः
भज् + क्तिन् → भक्तिः
  1. भज् + ति — स्त्रियां क्तिन् — कित्त्वात् न गुणः (3.3.94)
  2. भग् + ति — चोः कुः — जकारस्य गकारः (8.2.30)
  3. भक् + ति — खरि च — चर्त्वम् (8.4.55)
  4. भक्तिः — सुबुत्पत्तिः — भजनं भक्तिः

एवं श्रु → श्रुतिः, स्मृ → स्मृतिः, मुच् → मुक्तिः, युज् → युक्तिः, शक् → शक्तिः, कृ → कृतिः। एते शब्दाः शास्त्रपरम्परायाः स्तम्भाः — सर्वे क्तिन्नन्ताः!

Likewise श्रुतिः, स्मृतिः, मुक्तिः, युक्तिः, शक्तिः, कृतिः — half the key terms of the śāstra tradition are ktin nouns. Other feminine suffixes exist (अ + टाप् as in जिज्ञासा), but ktin is the workhorse.

अभ्यासः · Practice

कृतिः इत्यत्र गुणः न — कुतः? Why no guṇa in कृतिः?
मन्-धातोः क्तिन्नन्तम् — ________। The ktin noun of मन् 'think'.
धातुं क्तिन्नन्तेन योजयतु। Match root and ktin noun.
भक्तिः इत्यत्र ककारः कथम्? How does भज् become भक् here?
वाक्यं रचयतु। Arrange: Devotion to the god is the best path.