संस्कृतपथःSpoken Sanskrit → Laghu Siddhānta Kaumudī

पाठक्रमः → Level 13 · कृदन्त-प्रकरणम् → पाठः 8

Level 13 · Lesson 8

ण्वुल् तृच् च — कारकः कर्ता
Agent nouns: ṇvul and tṛc — kārakaḥ, kartā

ण्वुल्तृचौ कर्तरि — कारकः, कर्ता, पाठकः, दाता।

The two great agent-noun suffixes: kārakaḥ 'doer' and kartā 'agent'.

स्मरणम् · You already know this

“पाठकः” “लेखकः” “दाता” “नेता” — एतानि कर्तृवाचीनि पदानि भवते चिरपरिचितानि। “कारकम्” इति व्याकरणसंज्ञा अपि अत्रत्या एव! अद्य द्वौ प्रत्ययौ — ण्वुल् तृच् च।

पाठकः 'reader', लेखकः 'writer', दाता 'giver', नेता 'leader' — agent nouns you have used for months. Even the grammatical term कारक comes from here. Two suffixes build them all: ṇvul and tṛc.

सूत्राणि · The sūtras

ण्वुल्तृचौ
लसक 1 · अष्टा॰ 3.1.133 ↗
धातोः कर्तरि ण्वुल्-तृचौ प्रत्ययौ।
After a root, in the agent sense, come ṇvul and tṛc. In ण्वुल् the ण् and ल् are markers leaving वु; in तृच् the च् is a marker leaving तृ।
युवोरनाकौ
लसक 2 · अष्टा॰ 7.1.1 ↗
प्रत्ययावयवयोः यु-वुओः अन-अकौ आदेशौ — वु → अक।
The suffix-elements yu and vu are replaced by अन and अक: so ण्वुल्'s वु becomes अक।
अचो ञ्णिति
लसक 3 · अष्टा॰ 7.2.115 ↗
ण्वुलि णित्त्वात् वृद्धिः — कृ → कार्, पठ् तु अत उपधायाः पाठ्।
ṆVul is ṇit, so the root takes vṛddhi: कृ → कार् (and पठ् → पाठ् by 7.2.116). Tṛc is not ṇit — it gives plain guṇa: कर्तृ।

प्रक्रिया · Derivations

कृ + ण्वुल् → कारकः
  1. कृ + वु — ण्वुल्तृचौ — णकारलकारौ इतौ (3.1.133)
  2. कृ + अक — युवोरनाकौ — वोः अकादेशः (7.1.1)
  3. कार् + अक — अचो ञ्णिति — वृद्धिः (7.2.115)
  4. कारकः — सुबुत्पत्तिः — कार्यं करोति इति कारकः
कृ + तृच् → कर्ता
  1. कृ + तृ — ण्वुल्तृचौ — चकारः इत् (3.1.133)
  2. कर् + तृ — सार्वधातुकार्धधातुकयोः — गुणः (7.3.84)
  3. कर्तृ → कर्ता — ऋकारान्तशब्दवत् सुबन्तम् — प्रथमैकवचने कर्ता, यथा पितृ → पिता

ण्वुलन्ताः अकारान्ताः (पाठकः, गायकः, नायकः); तृजन्ताः ऋकारान्ताः पितृवत् (कर्ता, दाता, नेता, श्रोता)। उभयोः अर्थः समः — कर्ता।

ṆVul gives a-stems (पाठकः, गायकः, नायकः); tṛc gives ṛ-stems declining like पितृ (कर्ता, दाता, नेता, श्रोता). Same meaning, two families.

अभ्यासः · Practice

कारकः इत्यत्र “अक” कुतः? Where does the अक of कारकः come from?
कर्ता इत्यत्र गुणः, कारकः इत्यत्र वृद्धिः — किमर्थम्? Why guṇa in कर्ता but vṛddhi in कारकः?
दा-धातोः तृजन्तं प्रथमैकवचनम् — ________। The tṛc agent noun of दा, nominative singular.
धातुं कर्तृनाम्ना योजयतु। Match root and agent noun.
वाक्यं रचयतु। Arrange: The singer sings, the listeners listen.