स्मरणम् · You already know this
“खादित्वा गच्छामि” “आगत्य वदतु” — एते प्रयोगाः भवतः चतुर्थस्तरात् सुपरिचिताः। किन्तु किमर्थं “खादित्वा” परं “आगत्य”? उपसर्गः उत्तरं ददाति — अद्य पश्यामः।
You say खादित्वा गच्छामि 'having eaten, I go' and आगत्य वदतु 'come and then speak.' But why -त्वा in one and -य in the other? The prefix is the answer — today we see how.
सूत्राणि · The sūtras
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
समानकर्तृकयोः धात्वर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानात् धातोः क्त्वा।
When two actions share one agent, the earlier action takes क्त्वा: भुक्त्वा व्रजति 'eats and then goes'.
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
नञ्भिन्नपूर्वपदे समासे क्त्वः ल्यप्-आदेशः — प्रत्ययः “य” इति श्रूयते।
In a compound whose first member is not नञ् — typically a prefixed root — क्त्वा is replaced by ल्यप्, sounding य: आगम्य-type forms.
ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्
ह्रस्वान्तस्य पिति कृति तुगागमः — आ + ग + य → आगत्य।
Before the pit kṛt ल्यप्, a short-vowel stem takes the augment त्: hence the त् of आगत्य।
क्त्वा कित् — अतः गुणः न: कृत्वा, श्रुत्वा, भूत्वा। सेट्सु खादित्वा, पठित्वा। वच्-आदिषु संप्रसारणम् — उक्त्वा।
क्त्वा is kit, so no guṇa: कृत्वा, श्रुत्वा, भूत्वा; seṭ roots give खादित्वा, पठित्वा; and वच् shows its saṃprasāraṇa again in उक्त्वा।
प्रक्रिया · Derivations
खाद् + क्त्वा → खादित्वा
खाद् + त्वा
— समानकर्तृकयोः पूर्वकाले — ककारः इत् (3.4.21) खाद् + इ + त्वा
— आर्धधातुकस्येड्वलादेः (7.2.35) खादित्वा
— वर्णमेलनम् — अव्ययम्
आ + गम् + क्त्वा → आगत्य
आ + गम् + त्वा
— पूर्वकाले क्त्वा (3.4.21) आ + गम् + य
— समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् (7.1.37) आ + ग + य
— वा ल्यपि — मकारलोपः (पक्षे आगम्य इत्यपि) (6.4.38) आगत्य
— ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् — तुगागमः (6.1.71)
अभ्यासः · Practice
कदा क्त्वः स्थाने ल्यप्? When does lyap replace ktvā?
सः पाठं ________ क्रीडति (पठ् + क्त्वा)। Having read the lesson, he plays.
परीक्षताम् · Check
धातुं रूपेण योजयतु। Match root and absolutive.
परीक्षताम् · Check
आगत्य इत्यत्र तकारः कः? What is the त् of आगत्य?
वाक्यं रचयतु। Arrange: Having done the work, having come home, he rests.
परीक्षताम् · Check पुनः · Reset