संस्कृतपथःSpoken Sanskrit → Laghu Siddhānta Kaumudī

पाठक्रमः → Level 12 · तिङन्त-प्रकरणानि २ → पाठः 10

Level 12 · Lesson 10

स्तरसमापनम् — णिजन्तकर्मवाच्यादिसंयोगाः
Level capstone: combining causatives, desideratives and passives

पाठ्यते कार्यते इत्यादयः संयुक्तप्रयोगाः; द्वादशस्तरस्य पुनरावृत्तिः।

Causative-passives like pāṭhyate and kāryate heard in real speech, plus full review drills for Level 12.

स्मरणम् · You already know this

“संस्कृतम् अत्र पाठ्यते” इति वाक्यं भवान् श्रुतवान् — पाठयति इत्यस्य कर्मवाच्यम्! णिच् यक् च एकत्र। अद्य स्तरस्य सर्वान् प्रत्ययान् संयोजयामः, पुनः स्मरामश्च।

You have heard संस्कृतम् अत्र पाठ्यते 'Sanskrit is taught here' — that is the passive of a causative: णिच् and यक् working together. This capstone shows the combinations and reviews the whole level.

सूत्राणि · The sūtras

णेरनिटि
लसक 1 · अष्टा॰ 6.4.51 ↗
अनिडादौ आर्धधातुके परे णेः लोपः — पाठि + य → पाठ् + य।
The causative i (ṇi) is elided before an ārdhadhātuka suffix that takes no iṭ. यक् is such a suffix — so पाठि + यक् → पाठ्य।
सार्वधातुके यक्
लसक 2 · अष्टा॰ 3.1.67 ↗
णिजन्तः अपि धातुः — अतः तस्मादपि कर्मणि यक् भवति।
Since a causative stem is itself a dhātu, it too takes यक् in the passive — the suffixes stack.

प्रक्रिया · Derivations

पठ् + णिच् + यक् → पाठ्यते
  1. पठ् + णिच् = पाठि — हेतुमति च; अत उपधायाः — वृद्धिः (7.2.116)
  2. पाठि + यक् + ते — सार्वधातुके यक्; भावकर्मणोः आत्मनेपदम् (3.1.67)
  3. पाठ् + य + ते — णेरनिटि — णिलोपः (6.4.51)
  4. पाठ्यते — वर्णमेलनम् — छात्रः पाठ्यते इति प्रयोगः
कृ + णिच् + यक् → कार्यते
  1. कृ + णिच् = कारि — हेतुमति च; अचो ञ्णिति — वृद्धिः (7.2.115)
  2. कारि + यक् + ते — सार्वधातुके यक् (3.1.67)
  3. कार् + य + ते — णेरनिटि — णिलोपः (6.4.51)
  4. कार्यते — वर्णमेलनम् — भृत्येन घटः कार्यते

स्तरसङ्ग्रहः — हेतुमति णिच् (भावयति), इच्छायां सन् (पिपठिषति), पौनःपुन्ये यङ् (बोभूयते), यङ्लुक् (बोभोति), नाम्नः क्यच् (पुत्रीयति), भावकर्मणोः यक् (पठ्यते, क्रियते)। एते सर्वे “सनाद्यन्ता धातवः” इति पुनः धातवः एव।

The level in one breath: णिच् makes someone do it, सन् wants to do it, यङ् does it again and again, क्यच् turns nouns into verbs, यक् turns the verb around into the passive — and every one of these stems is again a full dhātu (3.1.32).

अभ्यासः · Practice

पाठ्यते इत्यत्र णेः किं जातम्? What happened to the causative ṇi in पाठ्यते?
रूपं प्रकारेण योजयतु। Match each form to its formation.
गुरुणा छात्रः व्याकरणं ________ (पठ् णिजन्तस्य कर्मणि)। The student is taught grammar by the guru — causative passive of पठ्।
“मया सुप्यते” इति कः प्रयोगः? What construction is मया सुप्यते?
अर्थं रूपेण योजयतु। Match meaning to form.
वाक्यं रचयतु। Arrange: Sanskrit is taught here.