संस्कृतपथःSpoken Sanskrit → Laghu Siddhānta Kaumudī

पाठक्रमः → Level 12 · तिङन्त-प्रकरणानि २ → पाठः 9

Level 12 · Lesson 9

भावकर्मप्रक्रिया २ — क्रियते दीयते सुप्यते
Passive derivations II: kriyate, dīyate, and the impersonal

कृ → क्रियते, दा → दीयते; अकर्मकेषु भावे प्रयोगः — मया सुप्यते।

kṛ → kriyate, dā → dīyate, and the impersonal bhāva construction: mayā supyate.

स्मरणम् · You already know this

“किं क्रियते?” इति प्रश्नः आर्क-ए-संवादेषु आसीत्। “दानं दीयते” इत्यपि। अद्य एते रूपे साधयामः, अकर्मकधातूनां “मया सुप्यते” इति भावप्रयोगं च पश्यामः।

You asked किं क्रियते 'what is being done?' in Arc A dialogues, and said दीयते 'is given.' Today we derive both — and meet the impersonal bhāva construction that Sanskrit loves: मया सुप्यते।

सूत्राणि · The sūtras

रिङ् शयग्लिङ्क्षु
लसक 1 · अष्टा॰ 7.4.28 ↗
श-यक्-यासुट्लिङ्क्षु परे ऋकारान्तस्य अङ्गस्य रिङ्-आदेशः — कृ → क्रि।
Before śa, yak and the yāsuṭ-liṅ, a stem-final ṛ is replaced by ri: कृ → क्रि, hence क्रियते।
घुमास्थागापाजहातिसां हलि
लसक 2 · अष्टा॰ 6.4.66 ↗
घुसंज्ञकानां मा-स्था-गा-पा-हा-सां च आकारस्य ईत् हलादौ किति ङिति प्रत्यये।
The ā of दा/धा (the ghu roots) and of मा, स्था, गा, पा, हा, सो becomes ī before a consonant-initial kit/ṅit suffix: दा + य → दीय, hence दीयते।
वचिस्वपियजादीनां किति
लसक 3 · अष्टा॰ 6.1.15 ↗
स्वपेः संप्रसारणं किति — स्वप् → सुप्।
The same saṃprasāraṇa rule as last lesson: स्वप् → सुप् before the kit यक्, giving सुप्यते।

प्रक्रिया · Derivations

कृ → क्रियते
  1. कृ + यक् + ते — सार्वधातुके यक्; भावकर्मणोः आत्मनेपदम् (3.1.67)
  2. क्रि + य + ते — रिङ् शयग्लिङ्क्षु — ऋकारस्य रिङ् (7.4.28)
  3. क्रियते — वर्णमेलनम्
दा → दीयते
  1. दा + यक् + ते — सार्वधातुके यक्; आत्मनेपदम् (3.1.67)
  2. दी + य + ते — घुमास्थागापाजहातिसां हलि — आकारस्य ईकारः (6.4.66)
  3. दीयते — वर्णमेलनम्
स्वप् → मया सुप्यते (भावे)
  1. स्वप् + लट् — अकर्मकत्वात् भावे लट्; आत्मनेपदम् (1.3.13)
  2. स्वप् + यक् + ते — सार्वधातुके यक् (3.1.67)
  3. सुप् + य + ते — वचिस्वपियजादीनां किति — संप्रसारणम् (6.1.15)
  4. सुप्यते — वर्णमेलनम् — कर्ता तृतीयायाम्: मया सुप्यते

भावे प्रयोगे क्रिया एव प्रधानम् — कर्म नास्ति, क्रियापदं सदा प्रथमपुरुषैकवचने: मया सुप्यते, तैः हस्यते, भवता कुत्र स्थीयते?

In the bhāva use the action itself is the subject-idea: the verb is frozen in the third singular and the agent takes the third case — मया सुप्यते 'I sleep (lit. sleeping is done by me)', तैः हस्यते 'they laugh'.

अभ्यासः · Practice

क्रियते इत्यत्र “रि” केन सूत्रेण? Which sūtra gives the ri of क्रियते?
दीयते इत्यत्र ईकारः केन? Which sūtra turns दा into दी?
भावे प्रयोगः — रात्रौ मया ________ (स्वप्)। At night I sleep — impersonal passive of स्वप्।
धातुं कर्मणि रूपेण योजयतु। Match root and passive.
भाववाक्यं रचयतु। Arrange: Where do you stay? (impersonal)