पाठक्रमःLevel 12 · तिङन्त-प्रकरणानि २ → पाठः 8

Level 12 · Lesson 8

भावकर्मप्रक्रिया १ — गम्यते पठ्यते
Passive derivations I: gamyate, paṭhyate

कर्मणि लटि यक्-विकरणः आत्मनेपदं च — गम्यते, पठ्यते, उच्यते, दृश्यते।

The passive present: the vikaraṇa yak and ātmanepada — gamyate, paṭhyate, and the ucyate/dṛśyate you spoke in Arc A.

स्मरणम् · You already know this

आर्क-ए-काले भवान् “एषः ग्रन्थः पठ्यते” “इदम् उच्यते” “तत् दृश्यते” इति बहुवारं श्रुतवान् उक्तवांश्च। एतानि कर्मवाच्यरूपाणि। अद्य तेषां यन्त्रं उद्घाटयामः — यक्-विकरणः।

All through Arc A you said and heard passives: पठ्यते 'is read', उच्यते 'is said', दृश्यते 'is seen.' Today we open the machine that makes them: the vikaraṇa यक्।

सूत्राणि · The sūtras

सार्वधातुके यक्
लसक 1 · अष्टा॰ 3.1.67
भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके परे धातोः यक् प्रत्ययः।
When a sārvadhātuka ending denotes the action itself (bhāva) or the object (karman), the vikaraṇa yak comes after the root — replacing the active's śap.

यकि ककारः इत् — “य” शिष्यते। कित्त्वात् गुणनिषेधः (क्ङिति च) — अतः धातुः प्रायः अविकृतः तिष्ठति: गम् + य + ते।

In yak the क् is a marker, leaving य। Its kit-ness blocks guṇa (क्ङिति च 1.1.5), so the root usually stays bare: गम् + य + ते।

भावकर्मणोः
लसक 2 · अष्टा॰ 1.3.13
भावे कर्मणि च वाच्ये आत्मनेपदम्।
In bhāva and karman use the verb takes ātmanepada — hence the -ते of गम्यते।
वचिस्वपियजादीनां किति
लसक 3 · अष्टा॰ 6.1.15
वच्-स्वप्-यजादीनां संप्रसारणं किति प्रत्यये परे।
वच्, स्वप् and the yaj-class undergo saṃprasāraṇa (the semivowel becomes its vowel) before a kit suffix: वच् → उच्, hence उच्यते।

प्रक्रिया · Derivations

पठ् → पठ्यते (कर्मणि लट्)
  1. पठ् + लट् — वर्तमाने लट् — कर्मणि (3.2.123)
  2. पठ् + ते — भावकर्मणोः इति आत्मनेपदम् (1.3.13)
  3. पठ् + यक् + ते — सार्वधातुके यक् (3.1.67)
  4. पठ्यते — कित्त्वात् गुणाभावः; वर्णमेलनम्
वच् → उच्यते
  1. वच् + यक् + ते — सार्वधातुके यक्; आत्मनेपदम् (3.1.67)
  2. उच् + य + ते — वचिस्वपियजादीनां किति — संप्रसारणम् (व → उ) (6.1.15)
  3. उच्यते — वर्णमेलनम्

“ग्रन्थः छात्रेण पठ्यते” — कर्म प्रथमायाम्, कर्ता तृतीयायाम्। एषा एव कर्मवाच्यस्य कारकव्यवस्था यां भवान् व्यवहारे जानाति।

In the passive sentence the object stands in the first case and the agent in the third: ग्रन्थः छात्रेण पठ्यते — exactly the pattern you already use in speech.

अभ्यासः · Practice

कर्मवाच्ये कः विकरणः? Which vikaraṇa appears in the passive?
उच्यते इत्यत्र उकारः कुतः? Where does the u of उच्यते come from?
गम्-धातोः कर्मणि लट्-प्रथमपुरुषैकवचनम् — ग्रामः ________। The village is gone to: ग्रामः ____.
कर्तरि कर्मणि च रूपे योजयतु। Match active and passive.
कर्मवाच्यवाक्यं रचयतु। Arrange: The book is read by the student.