णिजन्तप्रकरणम् २ — गमयति पाठयति च
The causative II: gamayati, pāṭhayati and causative syntax

गम् → गमयति, पठ् → पाठयति — उपधावृद्धिः, मितां ह्रस्वः, प्रयोजककर्तुः वाक्यरचना च।

gam → gamayati, paṭh → pāṭhayati: penultimate vṛddhi, the mit shortening, and who takes which case in a causative sentence.

स्मरणम् · You already know this

आर्क-ए-भाषणे “गुरुः शिष्यं पाठं पाठयति” इति प्रयोगः अभूत्। शिष्यः पठति, गुरुः पाठयति। अद्य पाठयति गमयति इति रूपयोः सिद्धिं, प्रयोजकवाक्यस्य कारकव्यवस्थां च पठामः।

From Arc A speech you know गुरुः शिष्यं पाठयति — the student reads, the teacher *makes* him read. Today we derive पाठयति and गमयति, and learn who takes which vibhakti in a causative sentence.

सूत्राणि · The sūtras

अत उपधायाः

लसक 1 · अष्टा॰ 7.2.116 ↗

उपधाभूतस्य अकारस्य वृद्धिः ञिति णिति परे।

A penultimate short a takes vṛddhi (ā) before a ñit or ṇit suffix — so पठ् → पाठि.

मितां ह्रस्वः

लसक 2 · अष्टा॰ 6.4.92 ↗

मित्-संज्ञकानां धातूनाम् उपधायाः ह्रस्वः णौ परे।

Roots marked mit (the ghaṭādi list — गम् among them) shorten the penult again before ṇi. So गम् → गामि → गमि → गमयति.

गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ

लसक 3 · अष्टा॰ 1.4.52 ↗

गत्यर्थ-बुद्ध्यर्थ-भक्षणार्थ-शब्दकर्मक-अकर्मक-धातूनां यः अणौ कर्ता, सः णौ कर्मसंज्ञकः।

With verbs of motion, knowing, eating, verbs whose object is a sound, and intransitives, the agent of the plain verb becomes the *object* of the causative: शिष्यः गच्छति → गुरुः शिष्यं गमयति.

अन्येषु धातुषु प्रयोज्यः तृतीयायां तिष्ठति — “गुरुः शिष्येण पाठं पाठयति” इत्यपि साधु, “शिष्यं पाठयति” इत्यपि — पठ् बुद्ध्यर्थकत्वात् द्विकर्मकः भवति।

With other roots the prompted doer stays in the third case (शिष्येण कारयति). पठ् counts among the knowledge-verbs, so the causative may take two objects: गुरुः शिष्यं पाठं पाठयति।

प्रक्रिया · Derivations

पठ् + णिच् → पाठयति

पठ् + णिच् — हेतुमति च (3.1.26)
पाठ् + इ = पाठि — अत उपधायाः — उपधावृद्धिः (7.2.116)
पाठि + शप् + ति — लट्, कर्तरि शप् (3.1.68)
पाठे + अ + ति — इकारस्य गुणः (7.3.84)
पाठयति — एचोऽयवायावः (6.1.78)

गम् + णिच् → गमयति

गम् + णिच् — हेतुमति च (3.1.26)
गाम् + इ — अत उपधायाः — उपधावृद्धिः (7.2.116)
गम् + इ = गमि — मितां ह्रस्वः — गमेः मित्त्वात् पुनः ह्रस्वः (6.4.92)
गमि + शप् + ति — लट्, कर्तरि शप् (3.1.68)
गमयति — गुणः, ततः अयादेशः (7.3.84)

अभ्यासः · Practice

गमयति इत्यत्र उपधा ह्रस्वा कथम्? Why does गमयति keep a short penult despite 7.2.116?

पठ्-धातोः णिजन्तरूपम् — गुरुः शिष्यं ________। The teacher makes the pupil read: गुरुः शिष्यं ____.

“शिष्यः ग्रामं गच्छति” — प्रयोजके सति शिष्यस्य का विभक्तिः? In the causative of a motion verb, which case marks the original goer?

धातुं णिजन्तेन योजयतु। Match root and causative.

वाक्यं रचयतु। Arrange: The mother makes the child go home.