णिजन्तप्रकरणम् १ — हेतुमति च
The causative I: hetumati ca

हेतुमति च इति णिच्-प्रत्ययः — भू → भावयति, कृ → कारयति।

The ṇic suffix that builds causatives: bhū → bhāvayati, kṛ → kārayati.

स्मरणम् · You already know this

चतुर्थस्तरे भवान् “माता बालं भोजयति” इति श्रुतवान्। बालः खादति, माता तु खादनस्य हेतुः — सा भोजयति। एषः हेतुमदर्थः। अद्य तस्य प्रत्ययं णिचं पठामः।

In Arc A you heard sentences like माता बालं भोजयति — the child eats, but the mother is the *cause* of the eating. That 'makes someone do' meaning is the hetumat sense. Today we meet the suffix behind it: णिच्.

सूत्राणि · The sūtras

हेतुमति च

लसक 1 · अष्टा॰ 3.1.26 ↗

प्रयोजकव्यापारे हेतुमति वाच्ये धातोः णिच् प्रत्ययः स्यात्।

When the action of a causing agent (hetu) is to be expressed, the suffix ṇic comes after the root.

णिच् इति प्रत्यये णकारः चकारश्च इतौ — “इ” इति एव शिष्यते। णित्त्वात् “अचो ञ्णिति” इति वृद्धिः भवति।

In ṇic the ण् and च् are it-markers; only इ remains audible. Because it is ṇit, the root's final vowel takes vṛddhi by अचो ञ्णिति.

सनाद्यन्ता धातवः

लसक 2 · अष्टा॰ 3.1.32 ↗

सन्-आदयः ये प्रत्ययाः, तदन्ताः अपि धातुसंज्ञकाः।

Stems ending in the suffixes san, ṇic etc. are themselves called dhātu — so भावि conjugates like any root.

अचो ञ्णिति

लसक 3 · अष्टा॰ 7.2.115 ↗

ञिति णिति च प्रत्यये परे अजन्तस्य अङ्गस्य वृद्धिः।

Before a ñit or ṇit suffix, the final vowel of the stem takes vṛddhi.

प्रक्रिया · Derivations

भू + णिच् → भावयति

भू + णिच् — हेतुमति च (3.1.26)
भौ + इ — अचो ञ्णिति — ऊकारस्य वृद्धिः औ (7.2.115)
भाव् + इ = भावि — एचोऽयवायावः — औकारस्य आव् (6.1.78)
भावि + शप् + ति — सनाद्यन्ता धातवः इति धातुत्वात् लट्, कर्तरि शप् (3.1.68)
भावे + अ + ति — सार्वधातुकार्धधातुकयोः — इकारस्य गुणः (7.3.84)
भावयति — एचोऽयवायावः — एकारस्य अय् (6.1.78)

कृ + णिच् → कारयति

कृ + णिच् — हेतुमति च (3.1.26)
कार् + इ = कारि — अचो ञ्णिति — ऋकारस्य वृद्धिः आर् (7.2.115)
कारि + शप् + ति — लट्, कर्तरि शप् (3.1.68)
कारे + अ + ति — इकारस्य गुणः (7.3.84)
कारयति — एचोऽयवायावः (6.1.78)

अभ्यासः · Practice

हेतुमति च इति सूत्रेण कः प्रत्ययः विधीयते? Which suffix does hetumati ca prescribe?

भू + णिच् इत्यत्र ऊकारस्य वृद्धिः केन सूत्रेण? Which sūtra gives the vṛddhi in भू + णिच्?

कृ-धातोः णिजन्तं लट्-प्रथमपुरुषैकवचनम् — ________। The causative laṭ 3rd-singular of कृ is ____.

धातुं णिजन्तरूपेण योजयतु। Match root to its causative.

वाक्यं रचयतु। Arrange: The teacher makes the boy do the work.