पाठक्रमः → Level 11 · तिङन्त-प्रकरणानि १ → पाठः 17
Level 11 · Lesson 17 कृ-धातुः — करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति
The root कृ: करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति
तनादिकृञ्भ्य उः — अत उत् सार्वधातुके — करोति कुरुतः कुर्वन्ति करोमि।
Sanskrit's busiest verb derived in full: guṇa, the अ → उ shift, and यण् give करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति.
स्मरणम् · You already know this
‘अहं किं करोमि?' ‘ते किं कुर्वन्ति?' — प्रथमस्तरात् एव कृ-धातुः जिह्वाग्रे। एकः एव धातुः, रूपाणि तु कर्-कुर्-इति द्विधा भान्ति। तनादिपाठितः उ-विकरणः सर्वं स्पष्टीकरोति।
करोमि was in your very first self-introduction. Why does the stem flip between कर- (करोति, करोमि) and कुर- (कुरुतः, कुर्वन्ति)? The class-8 उ from lesson 15 plus one अ → उ rule explains the whole paradigm.
सूत्राणि · The sūtras
तनादिकृञ्भ्य उः
कृञः उः प्रत्ययः — कृ + उ + तिङ्।
कृ shares class 8's vikaraṇa उ. Before it the ऋ of कृ takes guṇa (7.3.84): कर् + उ. Before pit endings the उ itself takes guṇa: करो + ति → करोति.
अत उत् सार्वधातुके
उ-प्रत्ययान्तस्य करोतेः अकारस्य उकारः किति ङिति सार्वधातुके।
In the stem कर्-उ, the अ becomes उ when a kit/ṅit sārvadhātuka follows: कुरु + तः → कुरुतः, कुरु + थः → कुरुथः.
इको यणचि
इकः स्थाने यण् अचि परे — कुरु + अन्ति → कुर्वन्ति।
Before a vowel the उ becomes व् by plain यण् sandhi: कुर्वन्ति ‘they do'.
नित्यं करोतेः
करोतेः उ-प्रत्ययस्य नित्यं लोपः म्-व्-आदौ प्रत्यये।
Before म्/व्-initial endings the उ of करोति's stem is always deleted: कुर् + वः → कुर्वः, कुर् + मः → कुर्मः. (The same lopa happens in विधिलिङ् कुर्यात्.)
प्रक्रिया · Derivations
कृ + तिप् → करोति
कृ + तस् → कुरुतः
कृ + झि → कुर्वन्ति
अभ्यासः · Practice
कुरुतः इत्यत्र प्रथमः उकारः केन? What produces the first उ of कुरुतः?
कृ-धातोः लटि उत्तमपुरुषबहुवचनम् ________। 1st-plural present of कृ (we do)?
रूपं वचनेन योजयतु। Match the forms of कृ.
करोमि इत्यत्र अत्-उत्-विधिः कुतः न? Why no अ → उ shift in करोमि?
कुर्वन्ति-सिद्धेः क्रमं रचयतु। Order the steps to कुर्वन्ति.