पाठक्रमःLevel 11 · तिङन्त-प्रकरणानि १ → पाठः 16

Level 11 · Lesson 16

चुरादिगणः — चोरयति
The चुरादि class: चोरयति

चुरादिभ्यो णिच् — सनाद्यन्ता धातवः — चोरयति कथयति गणयति।

Class 10 adds णिच्, making a new derived root: चोरयति, कथयति, गणयति.

स्मरणम् · You already know this

पञ्चमस्तरे कथाः कथयति स्म भवान् — ‘सः कथां कथयति'। चुरादिगणे प्रत्येकं धातुः णिच्-प्रत्ययं गृह्णाति; ततः सः नूतनः धातुः भूत्वा शपम् अपि गृह्णाति — द्वौ स्तरौ!

You have been narrating with कथयति since Level 5. Class 10 works in two storeys: first the root takes णिच् (audible इ) and the whole thing is re-baptised as a root (3.1.32); then that new root takes ordinary शप् — hence the -अय- you hear in चोरयति, कथयति.

सूत्राणि · The sūtras

सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
लसक 57 · अष्टा॰ 3.1.25
सत्यादिभ्यः शब्देभ्यः चुरादिभ्यः धातुभ्यश्च णिच् प्रत्ययः।
The long list ends with the part we need: चुरादिभ्यो णिच् — class-10 roots take णिच्. ण् and च् are it-markers; इ remains. Its ṇit-hood licenses guṇa/vṛddhi in the root.
सनाद्यन्ता धातवः
लसक 58 · अष्टा॰ 3.1.32
सन्-आदि-प्रत्ययान्ताः शब्दाः अपि धातुसंज्ञकाः।
A stem ending in सन्, णिच् and the other listed affixes is itself called a dhātu. So चोरि is a root — and as a root it takes लट्, शप्, everything.
पुगन्तलघूपधस्य च
लसक 59 · अष्टा॰ 7.3.86
पुगन्तस्य लघूपधस्य च अङ्गस्य इकः गुणः सार्वधातुके आर्धधातुके च।
A light (short) penultimate ik vowel takes guṇa before sārvadhātuka/ārdhadhātuka affixes: the उ of चुर् → ओ before णिच् — चोरि.
अतो लोपः
लसक 60 · अष्टा॰ 6.4.48
अदन्ताङ्गस्य अकारस्य लोपः आर्धधातुके परे।
A stem-final अ drops before an ārdhadhātuka affix: कथ + णिच् → कथ् + इ. (No vṛddhi of the remaining अ — the deleted vowel still blocks it by sthānivadbhāva.) Hence कथयति, गणयति.

प्रक्रिया · Derivations

चुर् + णिच् + लट् → चोरयति
  1. चुर् + णिच् — चुरादिभ्यो णिच् (3.1.25)
  2. चोर् + इ — पुगन्तलघूपधस्य च — उपधागुणः (7.3.86)
  3. चोरि + शप् + ति — सनाद्यन्ता धातवः — धातुत्वात् लट्-शपौ (3.1.32)
  4. चोरे + अ + ति — सार्वधातुकार्धधातुकयोः — इ-गुणः (7.3.84)
  5. चोरय् + अ + ति — एचोऽयवायावः (6.1.78)
  6. चोरयति — वर्णमेलनम्
कथ + णिच् → कथयति
  1. कथ + णिच् — चुरादिभ्यो णिच् (3.1.25)
  2. कथ् + इ — अतो लोपः — अन्त्याकारलोपः (6.4.48)
  3. कथि + अ + ति — शप्; स्थानिवद्भावात् न उपधावृद्धिः
  4. कथयति — गुण-अयादेशौ पूर्ववत्

अभ्यासः · Practice

चुरादिगणे धातोः परं प्रथमं किम् आयाति? What attaches to a class-10 root first?
चुर् + इ → ________ (गुणेन)। चुर् + णिच् with guṇa gives the stem ____.
धातुं रूपेण योजयतु। Match root and form.
चोरयति इत्यत्र ‘अय' खण्डः कुतः? What produces the -अय- of चोरयति?
‘सा कथां ________' (कथ्, लट्, प्र.ए.)। Complete: she tells a story.