रुधादिगणः — रुणद्धि, भिनत्ति
The रुधादि class: रुणद्धि, भिनत्ति

रुधादिभ्यः श्नम् — मध्ये प्रविशति विकरणः — रुणद्धि भिनत्ति इति सिद्धिः।

Class 7's श्नम् is an infix — it enters inside the root: रुणद्धि, भिनत्ति.

स्मरणम् · You already know this

‘नदी मार्गं रुणद्धि' — रुध्-धातुः ‘आवरणे'। पश्यतु — ‘न' इति वर्णः धातोः मध्ये एव उपविष्टः! अयं श्नम्-विकरणः, यः धातोः अन्त्यात् अचः परः प्रविशति।

रुणद्धि ‘blocks' comes from रुध् — but the न sits inside the root, between उ and ध्. Class 7's vikaraṇa श्नम् is Sanskrit's only infix: its म् marker (मित्) sends it in right after the root's last vowel.

सूत्राणि · The sūtras

रुधादिभ्यः श्नम्

लसक 50 · अष्टा॰ 3.1.78 ↗

रुध्-आदिभ्यः धातुभ्यः शपं बाधित्वा श्नम् प्रत्ययः।

After class-7 roots, श्नम् (audible: न) replaces शप्.

मिदचोऽन्त्यात्परः

लसक 51 · अष्टा॰ 1.1.47 ↗

मित् अन्त्यात् अचः परः भवति।

An element marked with म् is placed immediately after the last vowel of the host: रुध् → रु-न-ध्, भिद् → भि-न-द्.

ततः सन्धिकार्याणि — रुनध् + ति: झषस्तथोर्धोऽधः (8.2.40) इति तकारस्य धः; झलां जश् झशि (8.4.53) इति पूर्वधस्य दः; णत्वम् (8.4.1-2, र्-कारात् उकारव्यवधानेऽपि) — रुणद्धि। अपित्सु श्नस्य अल्लोपः — श्नसोरल्लोपः (6.4.111): रुन्द्धः, रुन्धन्ति।

Then the sandhi cascade for रुणद्धि: ति → धि after the breathy ध् (8.2.40), that ध् itself de-aspirates to द् (8.4.53), and the न retroflexes to ण under the influence of the र् in रु (8.4.1-2). Before ṅit-like endings the अ of श्नम् drops (6.4.111): रुन्द्धः (तः → धः → द्धः again by 8.2.40 and 8.4.53), रुन्धन्ति.

खरि च

लसक 52 · अष्टा॰ 8.4.55 ↗

खरि परे झलां चर्।

Before a khar consonant a jhal becomes char: भिनद् + ति → भिनत्ति ‘he splits'.

प्रक्रिया · Derivations

रुध् + तिप् → रुणद्धि

रुध् + श्नम् + ति — रुधादिभ्यः श्नम् (3.1.78)
रु न ध् + ति — मिदचोऽन्त्यात्परः — अन्त्याच्परः नः (1.1.47)
रुनध् + धि — झषस्तथोर्धोऽधः — तस्य धः (8.2.40)
रुनद् + धि — झलां जश् झशि — धस्य दः (8.4.53)
रुणद्धि — रषाभ्यां नो णः (अट्कुप्वाङ्… व्यवधानेऽपि) (8.4.1)

भिद् + तिप् → भिनत्ति

भिद् + श्नम् + ति — रुधादिभ्यः श्नम् (3.1.78)
भि न द् + ति — मिदचोऽन्त्यात्परः (1.1.47)
भिनत्ति — खरि च — दस्य तः (8.4.55)

अभ्यासः · Practice

श्नम् कुत्र प्रविशति? Where does श्नम् go?

भिद्-धातोः लटि प्रथमैकवचनम् ________। 3rd-singular present of भिद्?

रुन्धन्ति इत्यत्र श्नमः अकारः कुत्र? What happened to the अ of श्नम् in रुन्धन्ति?

रूपं वचनेन योजयतु। Match the forms of रुध्.

रुणद्धि-सिद्धेः क्रमं रचयतु। Order the steps to रुणद्धि.