दिवादिगणः — दीव्यति, नृत्यति
The दिवादि class: दीव्यति, नृत्यति

दिवादिभ्यः श्यन् — ङित्त्वात् न गुणः — दीव्यति नृत्यति इति रूपाणि।

Class 4 takes the vikaraṇa श्यन्; being apit it blocks guṇa: दीव्यति, नृत्यति.

स्मरणम् · You already know this

पञ्चमस्तरे कथायां ‘बालकाः क्रीडन्ति, मयूरः नृत्यति' इति। नृत्यति — अत्र ‘य' इति खण्डः न धातोः, न तिङः — सः श्यन्-विकरणः, दिवादिगणस्य चिह्नम्।

From the stories: मयूरः नृत्यति ‘the peacock dances'. That य between root and ending belongs to neither — it is श्यन्, the class-4 vikaraṇa. Where class 1 says भव-ति, class 4 says नृत्-य-ति.

सूत्राणि · The sūtras

दिवादिभ्यः श्यन्

लसक 42 · अष्टा॰ 3.1.69 ↗

दिव्-आदिभ्यः धातुभ्यः शपं बाधित्वा श्यन् प्रत्ययः।

After class-4 roots, श्यन् (audible part: य) replaces शप्. The श् makes it sārvadhātuka; the न् is an accent marker.

श्यन् अपित् — सार्वधातुकमपित् (1.2.4) इति ङिद्वत्। अतः क्ङिति च (1.1.5) इति गुणनिषेधः — नृत् + य + ति → नृत्यति, न तु नर्त्यति। दिवादीनां रूपेषु धातुस्वरः अविकृतः तिष्ठति।

Crucially श्यन् has no प् — so by 1.2.4 it is ṅit-like and guṇa is blocked (1.1.5). That is why नृत् stays नृत् in नृत्यति (never नर्त्यति), and दिव् stays दिव्. The root vowel survives untouched in every class-4 present form.

हलि च

लसक 43 · अष्टा॰ 8.2.77 ↗

हलि परे रेफवान्तस्य धातोः उपधायाः इकः दीर्घः।

(With र्वोरुपधाया दीर्घ इकः 8.2.76 supplying context:) before a consonant, the penultimate इ/उ of a root ending in र् or व् is lengthened. दिव् + य → दीव्य — hence दीव्यति ‘he plays'.

दिव् क्रीडायाम् — दीव्यति। नृत् नर्तने — नृत्यति। एवं मुह् → मुह्यति, सिध् → सिध्यति, पुष् → पुष्यति। सर्वत्र य-कारः श्रूयते, गुणः न।

So दिव् ‘play' gives दीव्यति, नृत् ‘dance' gives नृत्यति; likewise मुह्यति ‘is confused', सिध्यति ‘succeeds', पुष्यति ‘thrives'. Spot the य, expect no guṇa.

प्रक्रिया · Derivations

दिव् + तिप् → दीव्यति

दिव् + लट् → दिव् + ति — वर्तमाने लट्; तिप् (3.2.123)
दिव् + श्यन् + ति — दिवादिभ्यः श्यन् (3.1.69)
दिव् + य + ति — श्-न्-इतोः लोपः; अपित्त्वात् न गुणः (1.2.4)
दीव् + य + ति — हलि च — उपधादीर्घः (8.2.77)
दीव्यति — वर्णमेलनम्

नृत् + झि → नृत्यन्ति

नृत् + श्यन् + झि — दिवादिभ्यः श्यन् (3.1.69)
नृत्य + अन्ति — झोऽन्तः (7.1.3)
नृत्यन्ति — अतो गुणे — पररूपम् (6.1.97)

अभ्यासः · Practice

दिवादिगणस्य विकरणः कः? What is the class-4 vikaraṇa?

नृत्यति इत्यत्र गुणः कुतः न? Why no guṇa in नृत्यति?

दिव् + य + ति → ________ (दीर्घेण)। दिव् + य + ति yields ____.

धातुं रूपेण योजयतु। Match root and form.

नृत्-धातोः लटि उत्तमपुरुषैकवचनम् ________। 1st-singular present of नृत् (I dance)?