पाठक्रमःLevel 11 · तिङन्त-प्रकरणानि १ → पाठः 8

Level 11 · Lesson 8

लुङ् लृङ् च — अभूत्, अभविष्यत्
लुङ् and लृङ्: अभूत् and अभविष्यत्

च्लि-प्रत्ययः सिजादयश्च — अभूत्; क्रियातिपत्तौ लृङ् — अभविष्यत्।

The aorist via च्लि and its substitutes (high level), plus the conditional अभविष्यत्.

स्मरणम् · You already know this

‘तदा महान् शब्दः अभूत्' इति कथासु श्रुतम्। ‘यदि अवर्षिष्यत् तर्हि सस्यम् अभविष्यत्' इति च। एतौ लुङ्-लृङौ — अन्तिमौ लकारौ। अत्र स्थूलदृष्ट्या एव पठामः; सूक्ष्माणि अग्रिमे स्तरे।

You have met अभूत् ‘there arose' in stories, and the if-only pattern अभविष्यत् ‘would have been'. These are लुङ् (aorist) and लृङ् (conditional) — the last two lakāras. We keep to the main lines here; the aorist's seven varieties get full treatment later.

सूत्राणि · The sūtras

लुङ्
लसक 29 · अष्टा॰ 3.2.110
भूते अर्थे धातोः लुङ् भवति — सामान्यभूतः।
लुङ् expresses past time in general, with no restriction of remoteness.
च्लि लुङि
लसक 30 · अष्टा॰ 3.1.43
लुङि परे धातोः च्लि-प्रत्ययः।
Before लुङ् the affix च्लि is inserted after the root.
च्लेः सिच्
लसक 31 · अष्टा॰ 3.1.44
च्लेः स्थाने सिच्-आदेशः।
च्लि is normally replaced by सिच् (= स्). Other roots substitute अङ्, चङ्, क्स and so on — that variety is exactly why लुङ् has seven types; we will derive them in Level 12.
गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु
लसक 32 · अष्टा॰ 2.4.77
गा-स्था-घुसंज्ञक-पा-भूभ्यः परस्य सिचः लुक् परस्मैपदे।
After गा, स्था, the घु roots (दा/धा), पा and भू, the सिच् is deleted in parasmaipada. Hence भू gives the bare अभूत् — no स् audible.
लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ
लसक 33 · अष्टा॰ 3.3.139
हेतुफलभावे क्रियायाः अनिष्पत्तौ लृङ् भवति।
Where a लिङ्-type condition holds but the action failed to happen (‘would have…'), लृङ् is used.

प्रक्रिया · Derivations

भू + लुङ् → अभूत्
  1. अट् + भू + च्लि + ति — अडागमः (6.4.71); च्लि लुङि (3.1.43)
  2. अभू + स् + त् — च्लेः सिच्; इतश्च इकारलोपः (3.1.44)
  3. अभू + त् — गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु — सिज्लुक् (2.4.77)
  4. अभूत् — एवम् अभूताम् अभूवन् (वुक्)
भू + लृङ् → अभविष्यत्
  1. अट् + भू + स्य + त् — अडागमः; स्यतासी लृलुटोः; इतश्च (3.1.33)
  2. अभू + इष्य + त् — आर्धधातुकस्येड् वलादेः (7.2.35)
  3. अभव् + इष्य + त् — गुण-अयादेशौ (7.3.84, 6.1.78)
  4. अभविष्यत् — षत्वम् (8.3.59) — लृट्-रूपस्य अग्रे अट्, अन्ते त्

अभ्यासः · Practice

लुङि च्लेः स्थाने सामान्यतः कः आदेशः? What normally replaces च्लि in लुङ्?
भू-धातोः लुङि प्रथमैकवचनम् ________। The लुङ् 3rd-singular of भू is ____.
‘अभविष्यत्' इति रूपं कदा प्रयुज्यते? When is अभविष्यत् used?
रूपं लकारेण योजयतु। Match form to lakāra.