पाठक्रमः → Level 11 · तिङन्त-प्रकरणानि १ → पाठः 4
Level 11 · Lesson 4 लिट् — बभूव
लिट् (perfect): भू → बभूव
परोक्षे लिट् — द्विर्वचनम्, अभ्यासकार्यम्, णलादयः — बभूव इति रूपसिद्धिः।
The remote-past लिट्: reduplication basics, the णल् endings, and the derivation of बभूव.
स्मरणम् · You already know this
पञ्चमस्तरे कथासु भवान् पठितवान् — ‘पुरा कश्चित् राजा बभूव'। तत् ‘बभूव' इति लिट्-लकारः, परोक्षभूतकालस्य। अद्य द्विर्वचनस्य रहस्यं पश्यामः।
In the Level 5 stories you met पुरा कश्चित् राजा बभूव — ‘once there was a king'. That बभूव is लिट्, the storyteller's past for events not personally witnessed. Its signature is the doubled syllable.
सूत्राणि · The sūtras
द्वयोः पूर्वः ‘अभ्यासः' इति (पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4)। अभ्यासे कार्याणि — ह्रस्वः (7.4.59), हलादिः शेषः (7.4.60), अभ्यासे चर्च (8.4.54) इति जश्त्वम्। भू-धातोः विशेषः — भवतेरः (7.4.73) इति अभ्यासस्य उकारः अकारः भवति: भू भू → भु भू → भ भू → ब भू।
The first copy is called the abhyāsa (6.1.4). Standard abhyāsa surgery: shorten the vowel (7.4.59), keep only the first consonant (7.4.60), de-aspirate/voice by 8.4.54. भू adds a twist: भवतेरः (7.4.73) turns the abhyāsa vowel into अ, and भ → ब — giving बभू.
लिट्-प्रत्ययाः आर्धधातुकाः (लिट् च 3.4.115) — अतः शप् न आयाति। अजादौ प्रत्यये भुवः वुक्-आगमः — भुवो वुग्लुङ्लिटोः (6.4.88): भू + अ → भूव् + अ।
लिट् endings count as ārdhadhātuka (3.4.115), so no शप् appears. Before a vowel ending, भू takes the augment वुक् — भुवो वुग्लुङ्लिटोः (6.4.88) — giving भूव्. Hence बभूव, not बभो.
प्रक्रिया · Derivation
- भू + लिट् — परोक्षे लिट् (3.2.115)
- भू + णल् → भू + अ — परस्मैपदानां णल्… — तिपः णल्; ण्-ल्-इतौ (3.4.82)
- भू भू + अ — लिटि धातोरनभ्यासस्य — द्विर्वचनम् (6.1.8)
- भ भू + अ — ह्रस्वः; भवतेरः — अभ्यासस्य अत्वम् (7.4.73)
- ब भू + अ — अभ्यासे चर्च — जश्त्वम् (भ् → ब्) (8.4.54)
- बभूव् + अ — भुवो वुग्लुङ्लिटोः — वुक्-आगमः (6.4.88)
- बभूव — वर्णमेलनम्
- बभूव् + उस् — उस्-आदेशः (3.4.82); द्विर्वचनादिकं पूर्ववत्
- बभूवुस् → बभूवुः — ससजुषो रुः; खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8.2.66)