संस्कृतपथःSpoken Sanskrit → Laghu Siddhānta Kaumudī

पाठक्रमः → Level 11 · तिङन्त-प्रकरणानि १ → पाठः 3

Level 11 · Lesson 3

भवति — पूर्णा प्रक्रिया
भवति: the first full derivation

कर्तरि शप्, सार्वधातुकसंज्ञा, गुणः, अयादिः — भू-धातोः लटि नव रूपाणि।

śap, the sārvadhātuka rules, guṇa and ay-substitution give भवति — and all nine लट् forms of भू.

स्मरणम् · You already know this

‘कथम् अस्ति भवान्?' — ‘सर्वं सम्यक् भवति।' प्रथमस्तरे एव भवान् ‘भवति' इति उक्तवान्। अद्य तस्य प्रत्येकं वर्णस्य कारणं पश्यामः।

You have said भवति since your very first conversations. Today you will see why it is भवति and not भूति or भोति — three sūtras transform भू + ति step by step.

सूत्राणि · The sūtras

कर्तरि शप्
लसक 7 · अष्टा॰ 3.1.68 ↗
कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् प्रत्ययः भवति।
When a sārvadhātuka affix denoting the agent follows, शप् is inserted after the root. श् and प् are it-markers — what remains is bare अ.

शप् इति विकरणः — धातु-तिङोः मध्ये आगच्छति। शकारः इत् (तेन सार्वधातुकत्वम्), पकारः अपि इत् (तेन पित्त्वम्)। भ्वादिगणस्य एषः विकरणः; अन्ये गणाः अन्यान् विकरणान् गृह्णन्ति।

शप् is the ‘vikaraṇa' — the class-marker wedged between root and ending. Its श् makes it śit (hence itself sārvadhātuka), its प् makes it pit. भ्वादि verbs take शप्; the other nine gaṇas will each replace it with their own marker in lessons 9-16.

तिङ्शित्सार्वधातुकम्
लसक 8 · अष्टा॰ 3.4.113 ↗
तिङः शितः च प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञकाः।
The tiṅ endings and śit affixes are called sārvadhātuka.
सार्वधातुकमपित्
लसक 9 · अष्टा॰ 1.2.4 ↗
अपित् सार्वधातुकं ङिद्वत् भवति।
A sārvadhātuka that is not pit behaves as if ṅit — and क्ङिति च (1.1.5) then blocks guṇa/vṛddhi before it. This is why तस्, झि, थस् never trigger guṇa, while pit तिप्, सिप्, मिप् allow it.
सार्वधातुकार्धधातुकयोः
लसक 10 · अष्टा॰ 7.3.84 ↗
सार्वधातुके आर्धधातुके च परे इगन्ताङ्गस्य गुणः।
Before a sārvadhātuka or ārdhadhātuka affix, the final ik vowel of a stem takes guṇa: ऊ → ओ.
एचोऽयवायावः
लसक 11 · अष्टा॰ 6.1.78 ↗
एचः स्थाने अचि परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्यादेशाः।
Before a vowel, ए ओ ऐ औ become अय् अव् आय् आव् respectively: भो + अ → भव।

प्रक्रिया · Derivations

भू + लट् → भवति
  1. भू + लट् — वर्तमाने लट् (3.2.123)
  2. भू + तिप् — तिप्तस्झि… — लादेशः; शेषे प्रथमः (3.4.78)
  3. भू + शप् + ति — कर्तरि शप् — विकरणः (3.1.68)
  4. भो + अ + ति — सार्वधातुकार्धधातुकयोः — ऊकारस्य गुणः ओ (7.3.84)
  5. भव् + अ + ति — एचोऽयवायावः — ओकारस्य अव् (6.1.78)
  6. भवति — वर्णमेलनम्
भू + झि → भवन्ति
  1. भू + शप् + झि — कर्तरि शप् (3.1.68)
  2. भव + अन्ति — झोऽन्तः — झकारस्य अन्त्-आदेशः; गुणायादेशौ पूर्ववत् (7.1.3)
  3. भवन्ति — अतो गुणे — पररूपम् (अ + अ → अ) (6.1.97)

अभ्यासः · Practice

‘भवतः' इत्यत्र गुणः कथं न तिप्-वत् वार्यते — किं कारणं तस्-प्रत्यये गुणः अस्ति एव? In भवतः the root still shows guṇa (भो → भव). Why does ṅit-like तस् not block it?
भू + शप् + ति → भो + अ + ति इत्यत्र सूत्रम् ________। Which sūtra turns भू into भो here?
रूपं वचनेन योजयतु। Match form to person-number.
भवामि इत्यत्र दीर्घः केन? ________ इति सूत्रेण। Which sūtra lengthens the अ in भवामि?