तिङ्-प्रत्ययाः
The tiṅ endings: person, number, pada

तिप्तस्झि-इत्यादीनि अष्टादश तिङ्-वचनानि — परस्मैपदम् आत्मनेपदं च, पुरुषाः वचनानि च।

The eighteen tiṅ endings, the parasmaipada/ātmanepada split, and how person and number are assigned.

स्मरणम् · You already know this

भवान् वदति — सः पठति, तौ पठतः, ते पठन्ति; त्वं पठसि; अहं पठामि। एते नव भेदाः कुतः? अष्टादशसु तिङ्सु प्रथमं नवकं परस्मैपदम् — तत् अद्य पश्यामः।

You already shift effortlessly between पठति, पठतः, पठन्ति, पठसि, पठामि. Those nine slots come from one sūtra that lists eighteen endings in a single breath — the famous तिप्तस्झि…

सूत्राणि · The sūtras

तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

लसक 3 · अष्टा॰ 3.4.78 ↗

लस्य स्थाने एते अष्टादश आदेशाः — तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ्।

In place of the ल् of any lakāra come these eighteen substitutes: nine parasmaipada (तिप् तस् झि · सिप् थस् थ · मिप् वस् मस्) and nine ātmanepada (त आताम् झ · थास् आथाम् ध्वम् · इट् वहि महिङ्).

लकारः केवलं संकेतः; वस्तुतः ‘ल्' इत्यस्य स्थाने एते आदेशाः आयान्ति (अधिकारः — लस्य 3.4.77)। पकाराः ङकारश्च इत्संज्ञकाः — तिप् → ति, मिप् → मि।

The lakāra itself never surfaces — the abstract ल् is replaced by one of these eighteen (under the heading लस्य 3.4.77). The प् of तिप्/सिप्/मिप् and the ङ् of महिङ् are it-markers, so what you actually hear is ति, सि, मि…

लः परस्मैपदम्

लसक 4 · अष्टा॰ 1.4.99 ↗

लादेशाः सर्वे परस्मैपदसंज्ञकाः — (उत्तरसूत्रेण तङ् आनौ च अपवादः)।

The substitutes of ल् are called parasmaipada — a name then narrowed by the next sūtra.

तङानावात्मनेपदम्

लसक 5 · अष्टा॰ 1.4.100 ↗

तङ्-प्रत्याहारः (त-आदीनि नव) आन-प्रत्ययौ च आत्मनेपदसंज्ञकाः।

The तङ् set (the second nine, त through महिङ्) and the participial आन are called ātmanepada instead.

तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः

लसक 6 · अष्टा॰ 1.4.101 ↗

तिङां त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमेण प्रथम-मध्यम-उत्तमपुरुषसंज्ञकानि।

Within each nine, the successive triads are named third person (प्रथम), second person (मध्यम), and first person (उत्तम).

तथा च — तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः (1.4.102) इति प्रत्येकत्रिके एकवचन-द्विवचन-बहुवचनानि। युष्मदि मध्यमः (1.4.105), अस्मदि उत्तमः (1.4.107), शेषे प्रथमः (1.4.108)।

And within each triad the three members are singular, dual, plural (1.4.102). Use मध्यम endings when the subject is युष्मद् (you), उत्तम when it is अस्मद् (I/we), प्रथम elsewhere (1.4.105, 1.4.107, 1.4.108). Note the order is the reverse of English habit: प्रथम is ‘he', उत्तम is ‘I'.

प्रक्रिया · Derivation

भू + लट् → भू + ति

भू + लट् — वर्तमाने लट् (3.2.123)
भू + ल् — अनुबन्धलोपः — ल् एव अवशिष्यते
भू + तिप् — तिप्तस्झि… — लस्य प्रथमपुरुषैकवचनादेशः (3.4.78)
भू + ति — हलन्त्यम् — पकारस्य इत्संज्ञा लोपश्च (1.3.3)

अभ्यासः · Practice

आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनं किम्? Which is the ātmanepada third-singular ending?

तिङं पुरुषेण योजयतु। Match ending to person.

‘पठथः' इत्यत्र प्रत्ययः ________ (तिप्/थस्/मस्)। Which ending is inside पठथः?

‘अहं गच्छामि' — अत्र कः पुरुषः? In अहं गच्छामि, which person is the ending?

परस्मैपदप्रथमपुरुषत्रिकं क्रमेण लिखतु। Arrange the parasmaipada third-person triad in order.