संख्याशब्दाः — एकद्वित्रिचतुर्
Numerals: one, two, three, four

एकः एके; द्वौ द्वे; त्रयः तिस्रः त्रीणि; चत्वारः चतस्रः चत्वारि — विशेषरूपाणि।

एक declines like सर्व, द्वि only in the dual, त्रि and चतुर् only in the plural — with तिस्रः and चतस्रः in the feminine.

स्मरणम् · You already know this

“एकं फलम्” “द्वौ बालौ” “त्रीणि पुस्तकानि” “चतस्रः नद्यः” — संख्याः गणनापाठात् परिचिताः। नियमत्रयं स्मरतु — एकः नित्यम् एकवचने, द्विः नित्यं द्विवचने, त्रि-चतुरौ नित्यं बहुवचने। लिङ्गं तु विशेष्यानुसारि।

Numbers from your counting lessons. Three usage rules: एक is always singular, द्वि always dual, त्रि and चतुर् always plural — and each agrees in gender with its noun.

सूत्राणि · The sūtras

त्यदादीनामः

लसक 1 · अष्टा॰ 7.2.102 ↗

द्विः अपि त्यदादिः — विभक्तौ अन्त्यस्य अत्वम् — द्व इति।

द्वि too is in the tyad-class: its final becomes अ, giving the stem द्व — hence द्वौ, द्वे, द्वाभ्याम्, द्वयोः.

त्रेस्त्रयः

लसक 2 · अष्टा॰ 7.1.53 ↗

आमि परे त्रेः त्रयः आदेशः।

Before the genitive plural आम्, त्रि is replaced by त्रय: त्रयाणाम्.

त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ

लसक 3 · अष्टा॰ 7.2.99 ↗

स्त्रियां त्रि-चतुरोः तिसृ-चतसृ आदेशौ।

In the feminine, त्रि and चतुर् become तिसृ and चतसृ: तिस्रः, चतस्रः.

जस्-शसोः अचि “अचि र ऋतः” (7.2.100) इति ऋकारस्य र-आदेशः — तिसृ + अस् → तिस्रः। तृतीयादौ तिसृभिः, तिसृणाम्, तिसृषु।

Before the vowel endings jas/śas the ṛ of तिसृ/चतसृ becomes र् (अचि र ऋतः 7.2.100): तिस्रः, चतस्रः. With consonant endings the ṛ stays: तिसृभिः, चतसृषु.

चतुरनडुहोरामुदात्तः

लसक 4 · अष्टा॰ 7.1.98 ↗

चतुर्-अनडुहोः सर्वनामस्थाने परे आम् आगमः।

चतुर् (and अनडुह्) take the augment ām in strong cases: चत्वारः, चत्वारि.

षट्चतुर्भ्यश्च

लसक 5 · अष्टा॰ 7.1.55 ↗

षट्संज्ञकेभ्यः चतुरश्च आमः नुट्।

After ṣaṭ-class numerals and चतुर्, the ending ām takes nuṭ: चतुर्णाम्, षण्णाम्, पञ्चानाम्.

प्रक्रिया · Derivations

चतुर् + जस् → चत्वारः

चतुर् + अस् — प्रथमाबहुवचनम् (4.1.2)
चत्व् आर् + अस् — चतुरनडुहोराम् — आम्-आगमः, उकारस्य यण् (7.1.98)
चत्वारः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)

त्रि + आम् → त्रयाणाम्

त्रि + आम् — षष्ठीबहुवचनम् (4.1.2)
त्रय + आम् — त्रेस्त्रयः (7.1.53)
त्रय + नाम् — ह्रस्वनद्यापो नुट् (7.1.54)
त्रयाणाम् — नामि दीर्घः; रेफात् णत्वम् (6.4.3)

तिसृ + जस् → तिस्रः

त्रि + अस् (स्त्रियाम्) — त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ (7.2.99)
तिसृ + अस् — तिसृ-आदेशः
तिस्र् + अस् — अचि र ऋतः — ऋकारस्य रः (7.2.100)
तिस्रः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)

अभ्यासः · Practice

संख्यारूपं लिङ्गेन योजयतु। Match each numeral form with its gender.

“________ बालकाः” — त्रि-शब्दस्य किं रूपम्? Which form of त्रि fits with बालकाः?

चतुर् + आम् → ________। Genitive plural of चतुर् (masc.)?

द्वे इति रूपं केषु लिङ्गेषु? For which genders is द्वे used?

एकस्मै इति रूपं किं सूचयति? What does the form एकस्मै tell us about एक?