पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 17

Level 10 · Lesson 17

तद्-एतद्-इदम्-किम्-शब्दाः
The pronouns तद्, एतद्, इदम्, किम्

सः तौ ते, एषः, अयम् इमौ इमे, कः — त्यदाद्यत्वं सत्वं च।

सः/तौ/ते, एषः, अयम्/इमौ/इमे and कः — the tyadādi a-replacement, the s-substitute, and idam's patchwork.

स्मरणम् · You already know this

“सः गच्छति” “एषा बाला” “अयं ग्रामः” “कः त्वम्?” — सर्वनामानि विना संभाषणं न चलति। एते सर्वे त्यदादिगणे — विभक्तौ परे अन्त्यस्य अकारः, ततः सर्वनामकार्याणि (स्मै, स्मात्, स्मिन्, शी) पूर्ववत्।

सः, एषा, अयम्, कः — conversation is impossible without them. All belong to the tyad-class: before any ending the stem-final becomes अ, and then the sarvanāma endings you learnt with सर्व (स्मै, स्मात्, स्मिन्, jas → ई) apply as usual.

सूत्राणि · The sūtras

त्यदादीनामः
लसक 1 · अष्टा॰ 7.2.102
त्यद्-तद्-यद्-एतद्-इदम्-अदस्-द्वि-किम्-आदीनाम् अन्त्यस्य अकारः विभक्तौ परे।
The final sound of त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, द्वि, किम् becomes अ before a case ending.

तद् + औ → त अ + औ → “अतो गुणे” (6.1.97) इति पररूपम् → त + औ → तौ। एवं तेन, तस्मै, तेषाम् — सर्वम् अदन्तसर्वनामवत्।

तद् + au → the द् becomes अ, the two a-sounds collapse by pararūpa (अतो गुणे 6.1.97), and the stem behaves like an a-ending sarvanāma: तौ, तेन, तस्मै, तेषाम्.

तदोः सः सावनन्त्ययोः
लसक 2 · अष्टा॰ 7.2.106
त्यदादीनां तकारदकारयोः अनन्त्ययोः सकारः सौ परे।
In सु, a non-final t or d of these stems becomes स्: सः, स्यः, एषः.
किमः कः
लसक 3 · अष्टा॰ 7.2.103
किमः कः आदेशः विभक्तौ परे।
किम् becomes क before a case ending: कः, का, केन, कस्य.
एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि
लसक 4 · अष्टा॰ 6.1.132
अक्-रहितयोः एतद्-तदोः सोः लोपः हलि परे।
The su of एषः and सः (without the affix अक्) drops before a consonant: स गच्छति, एष धावति.

इदम्-शब्दः तु खण्डशः — सौ पुंसि “इदोऽय् पुंसि” (7.2.111) इति अयम्; टायाम् “अनाप्यकः” (7.2.112) इति अनेन, अनयोः; हलादौ “हलि लोपः” (7.2.113) इति आभ्याम्, एभिः; शेषेषु इमम्, अस्मै, अस्मात्, अस्य, अस्मिन्, एषाम्, एषु।

इदम् is a patchwork: अयम् in the masculine nominative (7.2.111), अनेन/अनयोः in the instrumental and genitive dual (7.2.112), आभ्याम्/एभिः before consonant endings (7.2.113), and अस्मै, अस्मात्, अस्य, अस्मिन्, इमम्, इमे elsewhere.

प्रक्रिया · Derivations

तद् + सु → सः
  1. तद् + सु — प्रथमैकवचनम् (4.1.2)
  2. त अ + सु — त्यदादीनामः — दस्य अत्वम् (7.2.102)
  3. त + सु — अतो गुणे — पररूपम् (6.1.97)
  4. स + सु — तदोः सः सावनन्त्ययोः (7.2.106)
  5. सः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)
किम् + टा → केन
  1. किम् + टा — तृतीयैकवचनम् (4.1.2)
  2. क + टा — किमः कः (7.2.103)
  3. क + इन — टाङसिङसामिनात्स्याः (7.1.12)
  4. केन — आद्गुणः (6.1.87)

अभ्यासः · Practice

रूपं शब्देन योजयतु। Match each form with its stem.
“स गच्छति” इत्यत्र विसर्गः कुत्र? Why does सः lose its visarga in स गच्छति?
किम् + ङि → ________। Locative singular of किम् (masc.)?
तेषाम् इत्यत्र कानि कार्याणि? Which chain yields तेषाम्?
इदम्-रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each इदम् form with its case.