पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 15

Level 10 · Lesson 15

हलन्ताः ३ — विद्वस्-चन्द्रमस्-मनांसि
Consonant stems III: विद्वस्, चन्द्रमस्, मनस्

विद्वान् विदुषः, चन्द्रमाः, मनः मनांसि — सम्प्रसारणं, दीर्घौ, रुत्वोत्त्वे।

विद्वान्/विदुषः with samprasāraṇa, चन्द्रमाः, and the neuter मनः/मनांसि with ru and o-sandhi.

स्मरणम् · You already know this

“विद्वान् पूज्यते” “मनः शुद्धम्” “मनसा ध्यायति” — सान्ताः शब्दाः स्तोत्रेषु वाक्येषु च बहुधा दृष्टाः। विद्वस्-शब्दे महत् आश्चर्यम् — बलवत्सु रूपेषु “विद्वांस्”, दुर्बलेषु “विदुष्” इति।

विद्वान्, मनः, मनसा — s-stems everywhere in your readings. The showpiece is विद्वस्: strong cases show विद्वांस्, weak vowel cases show विदुष् — the व melts into उ by samprasāraṇa.

सूत्राणि · The sūtras

अत्वसन्तस्य चाधातोः
लसक 1 · अष्टा॰ 6.4.14
अतु-अन्तस्य अस्-अन्तस्य च अधातोः अङ्गस्य सौ परे उपधादीर्घः।
A non-root stem ending in अतु or अस् lengthens its penultimate before सु: विद्वान्, चन्द्रमाः.
वसोः सम्प्रसारणम्
लसक 2 · अष्टा॰ 6.4.131
वस्-अन्तस्य भसंज्ञकस्य सम्प्रसारणम् — वकारस्य उकारः।
In the bha zone, the व of the affix वस् vocalizes to उ.

विद्वस् + शस् → भसंज्ञा → व् → उ → विद् उ अस् → “संप्रसारणाच्च” (6.1.108) इति पूर्वरूपम् → विदुस् + अस् → षत्वम् (8.3.59) → विदुषः। एवं विदुषा, विदुषे, विदुषि।

विद्वस् + śas: in the bha zone the व becomes उ, the following अ merges into it by pūrvarūpa (6.1.108), and the स् turns retroflex after उ: विदुषः. Hence विदुषा, विदुषे, विदुषि.

सान्तमहतः संयोगस्य
लसक 3 · अष्टा॰ 6.4.10
सान्तसंयोगस्य महतश्च नकारात् पूर्वस्य अचः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ।
Before sarvanāmasthāna, the vowel preceding the n of an s-final cluster (and of महत्) lengthens: मनांसि, महान्.
वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः
लसक 4 · अष्टा॰ 8.2.72
वसु-अन्तादीनां पदान्ते दकारः।
Stems in वसु (and स्रंस्, ध्वंस्, अनडुह्) end in द् as a pada: विद्वद्भ्याम्, विद्वत्सु.
हशि च
लसक 5 · अष्टा॰ 6.1.114
अतः परस्य रोः उकारः हशि परे।
After a, the special ru becomes u before a voiced consonant: मनोभ्याम्.

प्रक्रिया · Derivations

विद्वस् + सु → विद्वान्
  1. विद्वस् + स् — प्रथमैकवचनम् (4.1.2)
  2. विद्वन्स् + स् — उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः — क्वसोः उगित्त्वात् नुम् (7.1.70)
  3. विद्वान्स् + स् — अत्वसन्तस्य चाधातोः — उपधादीर्घः (6.4.14)
  4. विद्वान्स् — हल्ङ्याब्भ्यः… — सुलोपः (6.1.68)
  5. विद्वान् — संयोगान्तस्य लोपः (8.2.23)
मनस् + जस् → मनांसि
  1. मनस् + इ — जश्शसोः शिः — नपुंसके (7.1.20)
  2. मनन्स् + इ — नपुंसकस्य झलचः — नुम् (7.1.72)
  3. मनान्स् + इ — सान्तमहतः संयोगस्य — दीर्घः (6.4.10)
  4. मनांसि — नश्चापदान्तस्य झलि — अनुस्वारः (8.3.24)
मनस् + भ्याम् → मनोभ्याम्
  1. मनस् + भ्याम् — पदसंज्ञायां सकारः पदान्ते (1.4.17)
  2. मनरु + भ्याम् — ससजुषो रुः (8.2.66)
  3. मनउ + भ्याम् — हशि च — रोः उत्वम् (6.1.114)
  4. मनोभ्याम् — आद्गुणः — अ + उ = ओ (6.1.87)

अभ्यासः · Practice

रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each form with its case.
विदुषः इत्यत्र उकारः कुतः? Where does the उ of विदुषः come from?
चन्द्रमस् + सु (प्रथमा) → ________। Nominative singular of चन्द्रमस्?
विद्वत्सु इत्यत्र तकारः कुतः? Why the त् in विद्वत्सु?
मनांसि इत्यत्र अनुस्वारः केन? Which rule gives the anusvāra of मनांसि?