पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 13

Level 10 · Lesson 13

हलन्ताः १ — राजन्-आत्मानौ
Consonant stems I: राजन् and आत्मन्

राजा राजानः राज्ञः राजसु; आत्मा आत्मना — नलोपः, उपधादीर्घः, अल्लोपश्च।

राजा, राजानः, राज्ञा, राजसु and आत्मा, आत्मना — na-lopa, upadhā lengthening, and the a-elision of अन्.

स्मरणम् · You already know this

“राजा शास्ति” “आत्मानं जानीहि” “राज्ञः आज्ञा” — हलन्तशब्दाः कथासु बहुधा आगताः। प्रातिपदिकं “राजन्” इति नान्तम्; रूपेषु क्वचित् नकारः दृश्यते (राजानः), क्वचित् लुप्यते (राजा, राजभिः), क्वचित् अकारः लुप्यते (राज्ञः)।

The stem is राजन्. Sometimes you see the न् (राजानः), sometimes it vanishes (राजा, राजभिः), and sometimes the a before it vanishes instead (राज्ञः). Three zones — strong, pada, and bha — explain everything.

सूत्राणि · The sūtras

सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
लसक 1 · अष्टा॰ 6.4.8
नान्तस्य अङ्गस्य उपधायाः दीर्घः सर्वनामस्थाने असम्बुद्धौ परे।
The penultimate vowel of an n-final stem lengthens before sarvanāmasthāna endings (not the vocative singular).
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
लसक 2 · अष्टा॰ 8.2.7
पदान्तस्य प्रातिपदिकनकारस्य लोपः।
The न् at the end of a stem drops when the stem counts as a pada.

राजन् + सु → उपधादीर्घः → राजान् + स् → सुलोपः (6.1.68) → राजान् → नलोपः → राजा। भ्याम्-भिस्-सु-आदिषु अपि अङ्गं पदसंज्ञम् (“स्वादिष्वसर्वनामस्थाने” 1.4.17) — अतः राजभ्याम्, राजभिः, राजसु।

राजन् + su → राजान् → the स् drops, then the न् drops: राजा. Before bhyām, bhis, su the stem is technically a pada (1.4.17), so the same na-lopa gives राजभ्याम्, राजभिः, राजसु.

अल्लोपोऽनः
लसक 3 · अष्टा॰ 6.4.134
भसंज्ञकस्य अन्-अन्तस्य अकारस्य लोपः अजादौ प्रत्यये।
In the bha zone (before vowel-initial weak endings), the a of the final अन् is elided.
स्तोः श्चुना श्चुः
लसक 4 · अष्टा॰ 8.4.40
सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ।
s and dentals become ś and palatals in contact with ś or palatals: ज् + न् → ज्ञ्.
न संयोगाद्वमन्तात्
लसक 5 · अष्टा॰ 6.4.137
वकारमकारान्तात् संयोगात् परस्य अनः अल्लोपः न।
After a conjunct ending in v or m, the a of अन् is not elided: आत्मना, not आत्म्ना.

प्रक्रिया · Derivations

राजन् + सु → राजा
  1. राजन् + सु — प्रथमैकवचनम् (4.1.2)
  2. राजान् + स् — सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ — उपधादीर्घः (6.4.8)
  3. राजान् — हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्… — सुलोपः (6.1.68)
  4. राजा — नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (8.2.7)
राजन् + शस् → राज्ञः
  1. राजन् + अस् — द्वितीयाबहुवचनम् — भसंज्ञा अङ्गस्य (1.4.18)
  2. राज्न् + अस् — अल्लोपोऽनः (6.4.134)
  3. राज्ञ् + अस् — स्तोः श्चुना श्चुः — नस्य ञः (8.4.40)
  4. राज्ञः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)
आत्मन् + टा → आत्मना
  1. आत्मन् + आ — तृतीयैकवचनम् (4.1.2)
  2. आत्मना — न संयोगाद्वमन्तात् — अल्लोपनिषेधः (6.4.137)

अभ्यासः · Practice

राजन्-शब्दस्य रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each form of राजन् with its case.
राजभिः इत्यत्र नकारः कुत्र? What happened to the न् in राजभिः?
आत्मना — राज्ञा इव “आत्म्ना” किमर्थं न? Why आत्मना and not आत्म्ना (like राज्ञा)?
सप्तम्येकवचने राज्ञि अथवा ________ (विभाषा ङिश्योः 6.4.136)। The locative singular has two forms: राज्ञि and …?
हे राजन् — दीर्घः किमर्थं न (हे राजान् इति)? Why no lengthening in the vocative हे राजन्?