इदुदन्तस्त्री — मति-धेनू
Feminine i/u-stems: मति and धेनु

वैकल्पिकनदीसंज्ञा — मत्यै मतये, मत्याः मतेः, मत्याम् मतौ इति रूपद्वयम्।

Optional nadī status gives double forms: मत्यै/मतये, मत्याः/मतेः, मत्याम्/मतौ; likewise धेनु.

स्मरणम् · You already know this

“बुद्ध्या जयति” “धेनोः क्षीरम्” — इदुदन्ताः स्त्रीशब्दाः भवता श्रुताः। एषु अद्भुतं किञ्चित् — चतुर्थ्यादिषु रूपद्वयं साधु! मत्यै इति अपि मतये इति अपि। कथम्? वैकल्पिकी नदीसंज्ञा।

मति, बुद्धि, धेनु — short-vowel feminines. Their oddity: from the dative onward, two forms are both correct (मत्यै and मतये). The reason is an optional saṃjñā — these stems may, or may not, be treated as nadī before ṅit endings.

सूत्राणि · The sūtras

ङिति ह्रस्वश्च

लसक 1 · अष्टा॰ 1.4.6 ↗

इयङुवङ्स्थानौ ह्रस्वौ च स्त्रीलिङ्गौ इदुदन्तौ ङिति परे वा नदीसंज्ञौ।

Before a ṅit ending, a feminine stem in short i/u (and iyaṅ-uvaṅ stems like श्री) is optionally termed nadī.

नदीसंज्ञापक्षे — आट् (7.3.112), आम् (7.3.117), नुट्-कार्याणि। घिसंज्ञापक्षे — गुणादीनि हरिवत्। उभयं साधु इति “वा” इत्यस्य फलम्।

On the nadī option: āṭ augment, ṅi → ām. On the ghi option: guṇa, just like हरि. Both outcomes are correct — that is what the optionality buys.

इदुद्भ्याम्

लसक 2 · अष्टा॰ 7.3.117 ↗

इदुदन्ताभ्यां नदीसंज्ञकाभ्यां परस्य ङेः आम् आदेशः।

After an i/u stem bearing the nadī name, the locative ṅi is replaced by ām.

आण्नद्याः

लसक 3 · अष्टा॰ 7.3.112 ↗

नदीसंज्ञकात् ङितः आट् — मत्यै, धेन्वै।

The āṭ augment after nadī gives मत्यै and धेन्वै on the nadī option.

घेर्ङिति

लसक 4 · अष्टा॰ 7.3.111 ↗

नदीसंज्ञाभावे घेः गुणः — मतये, धेनवे।

When nadī is not chosen, the stem stays ghi and takes guṇa: मतये, धेनवे.

प्रक्रिया · Derivations

मति + ङे → मत्यै (नदीपक्षे)

मति + ए — चतुर्थ्येकवचनम् (4.1.2)
मति + आए — ङिति ह्रस्वश्च इति नद्यां — आण्नद्याः (7.3.112)
मति + ऐ — वृद्धिरेचि (6.1.88)
मत्यै — इको यणचि (6.1.77)

मति + ङे → मतये (घिपक्षे)

मति + ए — चतुर्थ्येकवचनम् (4.1.2)
मते + ए — घेर्ङिति — गुणः (7.3.111)
मतये — एचोऽयवायावः (6.1.78)

धेनु + ङि → धेन्वाम् (नदीपक्षे)

धेनु + इ — सप्तम्येकवचनम् (4.1.2)
धेनु + आम् — इदुद्भ्याम् — ङेः आम्; आट् च सवर्णदीर्घेण लीनः (7.3.117)
धेन्वाम् — इको यणचि — उकारस्य वकारः (6.1.77)

अभ्यासः · Practice

रूपद्वयं विभक्त्या योजयतु। Match each form with its case.

मतये मत्यै इति द्वयं कुतः साधु? Why are both मतये and मत्यै valid?

धेनु + ङि → ________ अथवा धेनौ। Give the nadī-option locative of धेनु.

मत्या (टा) — अत्र रूपद्वयं किमर्थं न? Why is the instrumental only मत्या, with no second form?

बुद्धि + आम् (षष्ठीबहु) → ________। Genitive plural of बुद्धि?