पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 10

Level 10 · Lesson 10

ईकारान्तस्त्री — नदी-शब्दः
Feminine ī-stems: the word नदी

नदीसंज्ञा; नद्यौ नद्यै नद्याः नद्याम् नदीनाम् इति प्रक्रिया।

The nadī saṃjñā and the derivations of नद्यौ, नद्यै, नद्याः, नद्याम्, नदीनाम्.

स्मरणम् · You already know this

“नदी वहति” “देव्यै नमः” “नगर्याम् वसामि” — ईकारान्तस्त्रीशब्दाः भवतः परिचिताः। एते शब्दाः “नदी” इति संज्ञां लभन्ते — तया संज्ञया एव विशेषकार्याणि।

नदी, देवी, नगरी — feminine ī-stems. Pāṇini gives this whole class the technical name nadī, and several rules fire only for nadī-stems. Compare रमायै and नद्यै: same ṅit machinery, different augment.

सूत्राणि · The sūtras

यू स्त्र्याख्यौ नदी
लसक 1 · अष्टा॰ 1.4.3
ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गौ नदीसंज्ञौ स्तः।
Stems in ī or ū that are exclusively feminine bear the name nadī.
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
लसक 2 · अष्टा॰ 6.1.68
हलन्तात् दीर्घ-ङ्यन्तात् दीर्घ-आबन्तात् च परं सु-ति-सि इत्येषाम् अपृक्तं हल् लुप्यते।
A single-consonant remnant of सु (or ति, सि) drops after a consonant-final stem or after long ī/ā of ṅī/āp.

नदी + सु → सकारः अपृक्तः (एकः अल्) → लोपः → नदी। तथा रमा + सु → रमा। पूर्वपाठस्य रमा-रूपस्य अपि इदम् एव सूत्रम्।

नदी + su: the स् stands alone after the long ī, so it is deleted — नदी. The same sūtra silently gave you रमा last lesson.

आण्नद्याः
लसक 3 · अष्टा॰ 7.3.112
नद्यन्तात् परस्य ङितः आट् आगमः।
A ṅit ending after a nadī-stem receives the augment āṭ.

नदी + ङे → आट् → नदी + आए → वृद्धिरेचि → नदी + ऐ → इको यणचि → नद्यै। ङसि-ङसोः → नदी + आस् → नद्याः। ङौ आम्-आदेशः (7.3.116) → नदी + आम् → नद्याम्।

ṅe with āṭ: ā + e fuse into ai, then the ī glides to y — नद्यै. Likewise नद्याः (abl.-gen.) and, with ṅi → ām, नद्याम्. Where āp-stems took yāṭ, nadī-stems take āṭ.

ह्रस्वनद्यापो नुट्
लसक 4 · अष्टा॰ 7.1.54
नद्यन्तात् अपि आमः नुट् — नदीनाम्।
The genitive plural ām takes nuṭ after nadī-stems too: नदीनाम्.

प्रक्रिया · Derivations

नदी + ङे → नद्यै
  1. नदी + ए — चतुर्थ्येकवचनम् — ङकारः इत् (4.1.2)
  2. नदी + आए — आण्नद्याः — आट् आगमः (7.3.112)
  3. नदी + ऐ — वृद्धिरेचि — आ + ए = ऐ (6.1.88)
  4. नद्यै — इको यणचि — ईकारस्य यकारः (6.1.77)
नदी + ङि → नद्याम्
  1. नदी + इ — सप्तम्येकवचनम् (4.1.2)
  2. नदी + आम् — ङेराम्नद्याम्नीभ्यः (7.3.116)
  3. नदी + आ-आम् — आण्नद्याः — आट्; सवर्णदीर्घः (7.3.112)
  4. नद्याम् — इको यणचि (6.1.77)
हे नदि (सम्बुद्धिः)
  1. हे नदी + स् — सम्बुद्धिः (2.3.49)
  2. हे नदि + स् — अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः (7.3.107)
  3. हे नदि — एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः — हल्लोपः (6.1.69)

अभ्यासः · Practice

नदीशब्दस्य रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each form of नदी with its case.
रमायै इत्यत्र याट्, नद्यै इत्यत्र तु कः आगमः? रमायै takes yāṭ; which augment appears in नद्यै?
देवी + ङि → ________। Locative singular of देवी?
नदीनाम् इत्यत्र णत्वं किमर्थं न? Why is there no ṇ in नदीनाम् (unlike रमाणाम्)?
नदीः (शसि) — दीर्घः कुतः? Accusative plural नदीः — why long ī with visarga?