पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 9

Level 10 · Lesson 9

आकारान्तस्त्री — रमा-शब्दः
Feminine ā-stems: the word रमा

टाप्-प्रत्ययः; रमे रमया रमायै रमायाः रमायाम् इति प्रक्रिया।

The ṭāp suffix and the derivations of रमे, रमया, रमायै, रमायाः, रमायाम्.

स्मरणम् · You already know this

“बाला पठति” “सीतायै नमः” “विद्यायाः फलम्” — आकारान्तस्त्रीशब्दाः आरम्भात् एव भवता प्रयुक्ताः। अयम् आकारः स्वयं प्रत्ययः — “टाप्” इति। तदन्तं रमा-शब्दं अद्य विभजामः।

बाला, सीता, विद्या — feminine ā-stems have been with you from day one. That final ā is itself a suffix, ṭāp. Today we decline रमा and meet the yāṭ augment that creates रमायै and रमायाः.

सूत्राणि · The sūtras

अजाद्यतष्टाप्
लसक 1 · अष्टा॰ 4.1.4
अजादिभ्यः अदन्तेभ्यश्च स्त्रियां टाप् प्रत्ययः।
The feminine suffix ṭāp comes after the aja-list and after a-ending stems: बाल → बाला, रम → रमा.

टाप् इत्यत्र ट-प-कारौ इतौ; आकारः एव अवशिष्यते। टाप्-डाप्-चापां सामान्यग्रहणाय “आप्” इति संज्ञा — “आबन्तम्” इति वक्ष्यमाणेषु सूत्रेषु।

In ṭāp both ṭ and p are it-markers; only ā remains. The cover-term āp embraces ṭāp, ḍāp and cāp — the following sūtras refer to āp-ending stems.

औङ आपः
लसक 2 · अष्टा॰ 7.1.18
आबन्तात् अङ्गात् परस्य औङः (औ-औटोः) शी आदेशः।
After an āp-stem, the dual endings au and auṭ are replaced by śī.
याडापः
लसक 3 · अष्टा॰ 7.3.113
आपः परस्य ङितः याट् आगमः।
A ṅit ending after an āp-stem receives the augment yāṭ.

रमा + ङे → याट् → रमा + याए → वृद्धिरेचि → रमायै। रमा + ङसि/ङस् → रमा + यास् → सवर्णदीर्घः → रमायाः। ङौ तु “ङेराम्नद्याम्नीभ्यः” (7.3.116) इति आम्-आदेशः → रमा + याम् → रमायाम्।

Dative: ṅe gets yāṭ, and ā + e fuse by vṛddhi into ai — रमायै. Ablative-genitive: रमायाः. Locative: ṅi itself becomes ām (7.3.116), then yāṭ steps in — रमायाम्.

आङि चापः
लसक 4 · अष्टा॰ 7.3.105
आङि (टायाम्) ओसि च परे आपः एत्वम्।
Before ṭā and before os, the final ā of an āp-stem becomes e: रमया, रमयोः.

प्रक्रिया · Derivations

रमा + औ → रमे
  1. रमा + औ — प्रथमाद्विवचनम् (4.1.2)
  2. रमा + ई — औङ आपः — शी, शकारः इत् (7.1.18)
  3. रमे — आद्गुणः (6.1.87)
रमा + टा → रमया
  1. रमा + आ — तृतीयैकवचनम् — टकारः इत् (4.1.2)
  2. रमे + आ — आङि चापः — एत्वम् (7.3.105)
  3. रमय् + आ — एचोऽयवायावः (6.1.78)
  4. रमया — वर्णमेलनम्
रमा + ङे → रमायै
  1. रमा + ए — चतुर्थ्येकवचनम् — ङकारः इत् (4.1.2)
  2. रमा + याए — याडापः — याट् आगमः (7.3.113)
  3. रमा + यै — वृद्धिरेचि — आ + ए = ऐ (6.1.88)
  4. रमायै — वर्णमेलनम्

अभ्यासः · Practice

रमाशब्दस्य रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each form of रमा with its case.
रमायाम् इत्यत्र आम् कुतः? Where does the ām of रमायाम् come from?
सीता + टा → ________। Instrumental singular of सीता?
रमाणाम् इत्यत्र किं युग्मं प्रवृत्तम्? Which rules give रमाणाम्?
सम्बुद्धौ — हे ________! (रमा) Vocative singular of रमा?