ऋकारान्ताः — पितृ-दातारौ
Stems in -ṛ: पितृ and दातृ

पिता पितरौ पितरः, पितुः, दातारः — अनङ्-आदेशः, गुणः, ऋत उत् च।

पिता, पितरः, पितुः and दाता, दातारः — the anaṅ substitute, guṇa before sarvanāmasthāna, and ṛta ut.

स्मरणम् · You already know this

“पिता पुत्रं वदति” “दाता ददाति” “मातुः गृहम्” — ऋकारान्ताः शब्दाः कुटुम्बपाठेषु बहुधा दृष्टाः। पितृ इति प्रातिपदिकम्, परं प्रथमायाम् “पिता” — ऋकारः कुत्र गतः? आगच्छतु, पश्यामः।

From the family lessons you know पिता, माता, भ्राता, दाता. The stem is पितृ — so where did the ṛ go in पिता? A chain of five rules answers that.

सूत्राणि · The sūtras

ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च

लसक 1 · अष्टा॰ 7.1.94 ↗

ऋदन्तानाम् उशनस्-आदीनां च सौ परे अनङ् आदेशः (“अनङ् सौ” 7.1.93 इत्यतः अनुवृत्तिः)।

Stems in ṛ (and उशनस् etc.) take the substitute anaṅ before su — extending अनङ् सौ (7.1.93).

“अनङ्” इत्यत्र ङकारः इत् — “ङिच्च” (1.1.53) इति अन्त्यस्य एव आदेशः। पितृ → पित् + अन् → पितन् + सु → उपधादीर्घः → पितान्स् → सुलोपः → नलोपः → पिता।

The ṅ of anaṅ marks it as replacing only the final sound: पितृ → पितन्. Then the upadhā lengthens (6.4.8), the सु drops after the long vowel (6.1.68), and the final न् drops (8.2.7): पिता.

ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः

लसक 2 · अष्टा॰ 7.3.110 ↗

ऋदन्तस्य ङौ सर्वनामस्थाने च परे गुणः।

An ṛ-stem takes guṇa before ṅi and before the sarvanāmasthāna endings (su, au, jas, am, auṭ).

गुणः “अर्” (उरण् रपरः 1.1.51) — पितृ + औ → पितर् + औ → पितरौ; पितरः, पितरम्, पितरि। दातृ-प्रभृतिषु तृ-प्रत्ययान्तेषु “अप्तृन्तृच्स्वसृ…” (6.4.11) इति उपधादीर्घः अपि — दातारौ, दातारः।

The guṇa of ṛ is ar. Hence पितरौ, पितरः, पितरम्, पितरि. Agent nouns in the affix tṛ additionally lengthen that a (6.4.11): दातारौ, दातारः — while पितृ-type kinship words stay short.

ऋत उत्

लसक 3 · अष्टा॰ 6.1.111 ↗

ऋकारात् ङसि-ङसोः अति परे उत् एकादेशः, स च रपरः।

ṛ plus the a of ṅasi/ṅas merge into u, followed automatically by r.

प्रक्रिया · Derivations

पितृ + सु → पिता

पितृ + सु — प्रथमैकवचनम् (4.1.2)
पितन् + स् — ऋदुशनस्… — अनङ्, ङिच्च अन्त्यस्य (7.1.94)
पितान् + स् — सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ — उपधादीर्घः (6.4.8)
पितान् — हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्… — सुलोपः (6.1.68)
पिता — नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (8.2.7)

पितृ + ङस् → पितुः

पितृ + ङस् — षष्ठ्येकवचनम् (4.1.2)
पितुर्स् — ऋत उत् — उत्त्वं रपरत्वं च (6.1.111)
पितुर् — रात् सस्य — सकारलोपः (8.2.24)
पितुः — खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8.3.15)

दातृ + जस् → दातारः

दातृ + जस् — प्रथमाबहुवचनम् (4.1.2)
दातर् + अस् — ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः — गुणः (7.3.110)
दातार् + अस् — अप्तृन्तृच्स्वसृ… — उपधादीर्घः (6.4.11)
दातारः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)

अभ्यासः · Practice

पितृशब्दस्य रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each form of पितृ with its case.

पितरः परं दातारः — दीर्घस्य कारणम्? Why दातारः with long ā but पितरः short?

मातृ + ङस् → ________ (पितुः इव)। Genitive singular of मातृ?

पितॄन् इत्यत्र (शसि) किं कार्यम्? What happens in the accusative plural पितॄन्?

सम्बुद्धौ — हे ________! (पितृ) Vocative singular of पितृ?