पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 7

Level 10 · Lesson 7

उकारान्ताः — गुरु-भानू
Stems in -u: गुरु and भानु

गुरवः गुरुणा गुरवे गुरोः गुरौ — हरिवत् प्रक्रिया उकारान्तेषु।

The u-stems decline exactly like हरि: same ghi rules, new vowel — गुरवः, गुरवे, गुरोः, गुरौ.

स्मरणम् · You already know this

“गुरवे नमः” “भानुः उदेति” “साधो!” — उकारान्ताः अपि भवतः सुपरिचिताः। शुभवार्ता — नूतनं सूत्रं किमपि नास्ति! हरिशब्दे यानि सूत्राणि, तानि एव अत्र — इकारस्य स्थाने उकारः इति एव भेदः।

Good news: this lesson introduces zero new sūtras. Every rule you learnt for हरि applies unchanged to u-stems — only the vowel differs. Guṇa of u is o, and its ac-split is av instead of ay.

सूत्राणि · The sūtras (revisited)

जसि च
लसक 1 · अष्टा॰ 7.3.109
जसि परे ह्रस्वान्तस्य गुणः — गुरो + अस् → गुरवः।
Guṇa before jas: guru → guro + as → guravaḥ.

उकारस्य गुणः ओकारः; ओकारस्य अचि परे “एचोऽयवायावः” (6.1.78) इति अव्-आदेशः। अतः हरयः इव गुरवः, भानवः, साधवः।

The guṇa of u is o, and before a vowel o splits into av (एचोऽयवायावः 6.1.78). So where i-stems gave हरयः, u-stems give गुरवः, भानवः, साधवः.

घेर्ङिति
लसक 2 · अष्टा॰ 7.3.111
घेः ङिति गुणः — गुरवे, गुरोः।
Ghi takes guṇa before ṅit endings: गुरवे (dat.), गुरोः (abl./gen.).
ङसिङसोश्च
लसक 3 · अष्टा॰ 6.1.110
एङः ङसि-ङसोः अति परे पूर्वरूपम्।
The initial a of ṅasi/ṅas merges into a preceding e/o by pūrvarūpa.
ह्रस्वस्य गुणः
लसक 4 · अष्टा॰ 7.3.108
सम्बुद्धौ ह्रस्वान्तस्य गुणः — हे गुरो।
In the vocative singular a final short vowel takes guṇa: हे गुरो, हे भानो.

प्रक्रिया · Derivations

गुरु + जस् → गुरवः
  1. गुरु + जस् — प्रथमाबहुवचनम् (4.1.2)
  2. गुरो + अस् — जसि च — गुणः (7.3.109)
  3. गुरव् + अस् — एचोऽयवायावः — अव्-आदेशः (6.1.78)
  4. गुरवः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)
गुरु + ङस् → गुरोः
  1. गुरु + ङस् — षष्ठ्येकवचनम् (4.1.2)
  2. गुरो + अस् — घेर्ङिति — गुणः (7.3.111)
  3. गुरोस् — ङसिङसोश्च — पूर्वरूपम् (6.1.110)
  4. गुरोः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)
गुरु + ओस् → गुर्वोः
  1. गुरु + ओस् — षष्ठीसप्तम्योः द्विवचनम् (4.1.2)
  2. गुर्व् + ओस् — इको यणचि — उकारस्य वकारः (6.1.77)
  3. गुर्वोः — रुत्वविसर्गौ (8.2.66)

अभ्यासः · Practice

गुरुशब्दस्य रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each form of गुरु with its case.
भानु + जस् → ________। Decline भानु in the nominative plural.
गुरौ इत्यत्र किं सूत्रं मुख्यम्? Which rule shapes the locative गुरौ?
हरिणा इव गुरु + टा → ? What is the instrumental singular of गुरु?
सम्बुद्धौ — हे ________! (भानु) Vocative singular of भानु?