पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 3

Level 10 · Lesson 3

राम-शब्दः २ — द्वितीया-तृतीये
The word राम II: accusative and instrumental

रामम् रामान् रामेण रामैः इति रूपाणां प्रक्रिया।

Deriving रामम्, रामान्, रामेण and रामैः — pūrvarūpa, the ina substitute, ṇatva, and ais for bhis.

स्मरणम् · You already know this

तृतीयस्तरे भवान् “रामं पश्यामि” “रामेण सह” इति उक्तवान्। रामेण इत्यत्र णकारः कुतः? रामैः इत्यत्र ऐकारः कुतः? अद्य एतत् स्पष्टं भविष्यति।

From Level 3 you know रामं पश्यामि and रामेण सह. But why the retroflex ण in रामेण, and where does the ai of रामैः come from? Today's sūtras answer both.

सूत्राणि · The sūtras

अमि पूर्वः
लसक 1 · अष्टा॰ 6.1.107
अकः अमि अचि परे पूर्वरूपम् एकादेशः।
When ak meets the vowel of अम्, the two are replaced by the prior vowel alone.

राम + अम् → अ + अ इत्यनयोः स्थाने पूर्वरूपम् अ → रामम्। एतत् सूत्रं पूर्वसवर्णदीर्घस्य (6.1.102) अपवादः — अमि परे दीर्घः न, पूर्वरूपम् एव।

राम + अम्: the two a-sounds become just the prior short a, giving रामम्. This is an exception (apavāda) to the pūrvasavarṇa-dīrgha rule you met last lesson — before अम्, no lengthening.

टाङसिङसामिनात्स्याः
लसक 2 · अष्टा॰ 7.1.12
अदन्तात् अङ्गात् परेषां टा-ङसि-ङसां क्रमेण इन-आत्-स्याः आदेशाः।
After an a-ending stem, टा, ङसि and ङस् are replaced by इन, आत् and स्य respectively.
अतो भिस ऐस्
लसक 3 · अष्टा॰ 7.1.9
अदन्तात् अङ्गात् परस्य भिसः ऐस् आदेशः।
After an a-ending stem, भिस् is replaced by ऐस्.
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
लसक 4 · अष्टा॰ 8.4.2
अट्-कवर्ग-पवर्ग-आङ्-नुम्भिः व्यवधानेऽपि रषाभ्यां परस्य नस्य णः।
The change of न् to ण् after र्/ष् happens even when vowels, gutturals, labials, आङ् or नुम् intervene.

राम + टा → राम + इन (7.1.12) → आद्गुणः (6.1.87) → रामेन → रेफात् परः नकारः, मध्ये एकारः अट् — व्यवधानेऽपि णत्वम् → रामेण।

राम + ṭā → राम + इन → guṇa-sandhi gives रामेन — and then the र् of राम reaches across the vowel and turns न् into ण्: रामेण. The same ṇatva will give us रामाणाम् next lesson.

प्रक्रिया · Derivations

राम + शस् → रामान्
  1. राम + शस् — द्वितीयाबहुवचनम् (4.1.2)
  2. राम + अस् — लशक्वतद्धिते — शकारः इत् (1.3.8)
  3. रामास् — प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (6.1.102)
  4. रामान् — तस्माच्छसो नः पुंसि — सस्य नः (6.1.103)
राम + टा → रामेण
  1. राम + टा — तृतीयैकवचनम् (4.1.2)
  2. राम + इन — टाङसिङसामिनात्स्याः (7.1.12)
  3. रामेन — आद्गुणः — अ + इ = ए (6.1.87)
  4. रामेण — अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि — णत्वम् (8.4.2)
राम + भिस् → रामैः
  1. राम + भिस् — तृतीयाबहुवचनम् (4.1.2)
  2. राम + ऐस् — अतो भिस ऐस् (7.1.9)
  3. रामैस् — वृद्धिरेचि — अ + ऐ = ऐ (6.1.88)
  4. रामैः — ससजुषो रुः, खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8.2.66)

अभ्यासः · Practice

रामम् इत्यत्र किं सन्धिकार्यम्? Which operation joins राम and अम्?
अतो भिस ________ (7.1.9)। Complete the sūtra: after a-stems, bhis becomes …
रामान् इत्यत्र नकारः कुतः? Where does the न् of रामान् come from?
रामेण इत्यस्य प्रक्रियां क्रमेण स्थापयतु। Order the steps of रामेण.
रूपं विभक्त्या योजयतु। Match form and case-number.