राम-शब्दः १ — प्रथमा
The word राम I: nominative forms

रामः रामौ रामाः इति रूपाणां सम्पूर्णा प्रक्रिया, सम्बुद्धिश्च।

Full derivations of रामः, रामौ, रामाः — rutva-visarga, vṛddhi sandhi, and pūrvasavarṇa — plus the vocative.

स्मरणम् · You already know this

“रामः गच्छति” “रामौ गच्छतः” “रामाः गच्छन्ति” — एतानि वाक्यानि भवान् प्रथमस्तरे एव उक्तवान्। अधुना पश्यामः — रामः इत्यत्र विसर्गः कुतः? रामाः इत्यत्र दीर्घः कुतः?

You have said रामः गच्छति since your very first lesson. Today the magic show ends and the machinery is revealed: where does that visarga come from, and why is the plural रामाः long?

सूत्राणि · The sūtras

ससजुषो रुः

लसक 1 · अष्टा॰ 8.2.66 ↗

पदान्तस्य सकारस्य सजुष्-शब्दस्य च रुः आदेशः।

A pada-final स् (and the word सजुष्) is replaced by रु.

“रु” इत्यत्र उकारः इत् — “उपदेशेऽजनुनासिक इत्” (1.3.2) — अतः रेफः एव अवशिष्यते। एषः रेफः विशेषः — “रु” इति संज्ञया स्मर्यते, यतः अग्रिमेषु सन्धिकार्येषु सामान्यरेफात् भिद्यते।

In रु the u is an it-marker, so only र् remains. This special र् (called ru) behaves differently from an original र् in later sandhi — remember it.

खरवसानयोर्विसर्जनीयः

लसक 2 · अष्टा॰ 8.3.15 ↗

खरि परे अवसाने च रेफस्य विसर्जनीयः आदेशः।

Before a khar consonant or at a pause, र् becomes visarga.

प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

लसक 3 · अष्टा॰ 6.1.102 ↗

अकः अचि प्रथमाद्वितीययोः परे पूर्वसवर्णदीर्घः एकादेशः।

When ak meets the vowel of a first- or second-vibhakti ending, both are replaced by the long savarṇa of the prior vowel.

राम + जस् → राम + अस् (जकारः इत्, “चुटू” 1.3.7)। अ + अ इत्यनयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घः आ → रामास् → रुत्वविसर्गौ → रामाः।

In राम + जस्, the ज् drops as an it (चुटू 1.3.7), leaving अस्. The stem's a and the ending's a merge into long ā by 6.1.102, then स् → रु → visarga. Three sūtras, and रामाः appears.

प्रक्रिया · Derivations

राम + सु → रामः

राम + सु — स्वौजस्… — प्रथमैकवचनम् (4.1.2)
राम + स् — उपदेशेऽजनुनासिक इत्, तस्य लोपः — उकारलोपः (1.3.2)
राम + रु — ससजुषो रुः (8.2.66)
रामः — खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8.3.15)

राम + औ → रामौ

राम + औ — प्रथमाद्विवचनम् (4.1.2)
रामौ — वृद्धिरेचि — आ + औ = औ (6.1.88)

हे राम (सम्बुद्धिः)

हे राम + सु — सम्बोधने प्रथमा; तस्याः एकवचनं सम्बुद्धिः (2.3.49)
हे राम + स् — उकारलोपः
हे राम — एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः — हल्-लोपः (6.1.69)

अभ्यासः · Practice

रामः इत्यस्य प्रक्रियायाः सोपानानि क्रमेण स्थापयतु। Put the derivation steps of रामः in order.

रामाः इत्यत्र दीर्घः केन सूत्रेण? Which sūtra makes the ā in रामाः long?

राम + औ → रामौ इत्यत्र सूत्रम् — ________ (6.1.88)। Which sūtra merges ā + au into au?

सम्बुद्धौ “हे राम” — सकारः कुत्र गतः? In हे राम, what happened to the स् of सु?

रूपं वचनेन योजयतु। Match each form with its number.