सन्धिमहाभ्यासः — समीक्षा
Grand sandhi capstone — putting it all together

अच्-हल्-विसर्गसन्धीनां मिश्राभ्यासः — बहुसूत्राः प्रक्रियाः, सन्धियन्त्रं च।

Mixed derivation drills across vowel, consonant, and visarga sandhi — and the sandhi engine to keep practising.

स्मरणम् · You already know this

अष्टादशपाठेषु भवता त्रयः सन्धिप्रकाराः अधीताः — अचां मेलनम्, हलां सामीप्यपरिवर्तनम्, विसर्गस्य बहुरूपता। अधुना “रामोऽस्ति”, “तच्छ्रुत्वा”, “कस्मिंश्चित्” इति प्रत्येकं पदं भवान् सूत्रैः साधयितुं शक्नोति। अन्तिमः अभ्यासः — सर्वं मिश्रम्!

Eighteen lessons ago सोऽपि and रामश्च were just sounds you imitated. Now you can derive every one of them, sūtra by sūtra. This capstone mixes all three sandhi systems — then hands you the sandhi engine for unlimited practice: type any two words and watch the sūtras fire step by step.

सूत्राणि · The map of the territory

आद्गुणः

लसक 1 · अष्टा॰ 6.1.87 ↗

अच्सन्धीनां प्रतिनिधिः — अवर्णात् अचि गुणैकादेशः।

Flag-bearer of vowel sandhi: a/ā + vowel → guṇa. Around it: yaṇ, ayādi, dīrgha, vṛddhi, pūrvarūpa, pragṛhya.

स्तोः श्चुना श्चुः

लसक 2 · अष्टा॰ 8.4.40 ↗

हल्सन्धीनां प्रतिनिधिः — सामीप्येन वर्णाः परस्परम् अनुकुर्वन्ति।

Flag-bearer of consonant sandhi: sounds assimilate to their neighbours — ścutva, ṣṭutva, jaśtva, cartva, anusvāra, parasavarṇa.

ससजुषो रुः

लसक 3 · अष्टा॰ 8.2.66 ↗

विसर्गसन्धीनां मूलम् — सकारः रुः भूत्वा विसर्ग-उकार-यकार-रूपाणि धरति।

Root of all visarga sandhi: final s becomes ru, which then turns into visarga, u, y, r — or nothing — depending on what follows.

स्मर्यताम् — प्रक्रियायां प्रायः अयं क्रमः: पदान्तकार्यं (रुत्वं जश्त्वं वा) प्रथमम्, ततः स्वरकार्यम् (उत्वगुणादि), अन्ते सामीप्यकार्यम् (श्चुत्वादि)।

A practical derivation order: first the word-final change (ru or jaś), then any vowel fusion (u, guṇa, pūrvarūpa), and finally the contact assimilations (ścutva and friends).

प्रक्रिया · Derivations

महा + ईश्वरः → महेश्वरः

महा + ईश्वरः — संहितायाम् (6.1.72)
मह् + ए + श्वरः — आद्गुणः — आ + ई → ए (6.1.87)
महेश्वरः — वर्णमेलनम्

तद् + श्रुत्वा → तच्छ्रुत्वा

तद् + श्रुत्वा — संहितायाम् (6.1.72)
तज् + श्रुत्वा — स्तोः श्चुना श्चुः (8.4.40)
तच् + श्रुत्वा — खरि च (8.4.55)
तच्छ्रुत्वा — शश्छोऽटि — रेफः अट्-गणे (8.4.63)

रामस् + अस्ति → रामोऽस्ति

रामस् + अस्ति — संहितायाम् (6.1.72)
रामर् + अस्ति — ससजुषो रुः (8.2.66)
राम + उ + अस्ति — अतो रोरप्लुतादप्लुते (6.1.113)
रामो + अस्ति — आद्गुणः (6.1.87)
रामोऽस्ति — एङः पदान्तादति — पूर्वरूपम् (6.1.109)

अभ्यासः · Practice

महामिश्रणम् — फलं मुख्यसूत्रेण योजयतु। Grand mix: match each result with its headline rule.

“इत्युक्त्वा स ययौ” — “इत्युक्त्वा” इत्यत्र कः सन्धिः? In इत्युक्त्वा (iti + uktvā), which sandhi applies?

वाक् + दानम् = ________। Join: vāk + dānam.

“देवाः + अपि” = किम्? What is devāḥ + api?

अग्रिमे स्तरे सुबन्तप्रकरणम् — रामः, हरिः, गुरुः इत्यादीनां सम्पूर्णाः प्रक्रियाः। तत्र प्रतिपदं सन्धयः एते पुनः पुनः मिलिष्यन्ति। सन्धियन्त्रेण प्रतिदिनम् अभ्यासं करोतु!

Next level: the subanta chapters, where रामः, हरिः, and गुरुः get their full derivations — and these sandhi rules return on every page. Keep them warm with daily rounds in the sandhi engine.