पाठक्रमःLevel 9 · सन्धि-प्रकरणानि → पाठः 16

Level 9 · Lesson 16

विसर्जनीयस्य सः — रामश्चलति, रामष्टीकते, रामस्तरति
Visarga sandhi III — visarga before hard sounds

खरि विसर्गः; विसर्गस्य सकारः, ततः श्चुत्वष्टुत्वे; शरि कुप्वोश्च विकल्पाः।

Before hard sounds visarga surfaces — and then becomes ś, ṣ, or s to match what follows.

स्मरणम् · You already know this

“रामश्च लक्ष्मणश्च”, “कस्तत्र”, “पुनष्टीका” — विसर्गः परवर्णानुसारेण श्-ष्-स्-रूपं धरति इति भवान् श्रुतवान्। अद्य तस्य पूर्णा प्रक्रिया।

You have heard रामश्च, कस्तत्र, and the like since Level 1 — visarga dressing up as ś, ṣ, or s to match its neighbour. Today the full pipeline, ending with the ścutva and ṣṭutva you mastered in lessons 8-9.

सूत्राणि · The sūtras

खरवसानयोर्विसर्जनीयः
लसक 1 · अष्टा॰ 8.3.15
पदान्तस्य रेफस्य खरि अवसाने च विसर्जनीयः।
Pada-final र् becomes visarga before a khar sound or at a pause.
विसर्जनीयस्य सः
लसक 2 · अष्टा॰ 8.3.34
विसर्जनीयस्य सकारः स्यात् खरि परे।
Visarga is replaced by स् before a khar.

सकारे जाते श्चुत्वष्टुत्वे प्रवर्तेते — चवर्गे श्, टवर्गे ष्, तवर्गे स् एव। एवं रामश्चलति, रामष्टीकते, रामस्तरति।

Once visarga becomes स्, your consonant rules finish the job: before c-class it palatalizes (श्), before ṭ-class it retroflexes (ष्), before t-class it stays. One pipeline, three outcomes.

वा शरि
लसक 3 · अष्टा॰ 8.3.36
शरि परे विसर्जनीयस्य विसर्जनीयः वा सकारो वा।
Before ś, ṣ, or s the visarga may stay as visarga, or become s.
कुप्वोः ᳵकᳶपौ च
लसक 4 · अष्टा॰ 8.3.37
कवर्गे पवर्गे च परे विसर्जनीयस्य जिह्वामूलीय-उपध्मानीयौ वा, पक्षे विसर्गः एव।
Before k-class and p-class, visarga may optionally become the jihvāmūlīya or upadhmānīya breath-sounds — in practice it usually just stays visarga.

हरिः शेते / हरिश्शेते — उभयं साधु। रामः करोति, रामः पठति — अत्र विसर्गः एव प्रायेण; जिह्वामूलीयादी वैदिकपाठेषु श्रूयेते।

So हरिः शेते and हरिश्शेते are both fine. Before k/p (रामः करोति, रामः पठति) the visarga normally stands; the special breath-sounds ᳵ and ᳶ survive mainly in Vedic recitation.

प्रक्रिया · Derivations

रामस् + चलति → रामश्चलति
  1. रामस् + चलति — संहितायाम् (6.1.72)
  2. रामर् + चलति — ससजुषो रुः (8.2.66)
  3. रामः + चलति — खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8.3.15)
  4. रामस् + चलति — विसर्जनीयस्य सः (8.3.34)
  5. रामश्चलति — स्तोः श्चुना श्चुः (8.4.40)
रामस् + टीकते → रामष्टीकते
  1. रामस् + टीकते — संहितायाम् (6.1.72)
  2. रामः + टीकते — रुत्वविसर्गौ (8.3.15)
  3. रामस् + टीकते — विसर्जनीयस्य सः (8.3.34)
  4. रामष्टीकते — ष्टुना ष्टुः (8.4.41)

अभ्यासः · Practice

कः + तत्र = ________। Join: kaḥ + tatra.
हरिः + चन्दनम् = ________। Join: hariḥ + candanam.
हरिः + शेते इत्यस्य कति रूपाणि? How many results for hariḥ + śete?
रामः + करोति इत्यत्र प्रायेण किं रूपम्? What is the usual form of rāmaḥ + karoti?