पाठक्रमःLevel 9 · सन्धि-प्रकरणानि → पाठः 15

Level 9 · Lesson 15

योऽशि लोपश्च — देवा इह, हरिरिह
Visarga sandhi II — devā iha and harir iha

आकारात् परस्य रोः यत्वं ततो लोपः; इकारादिभ्यः परः रेफः तिष्ठति — हरिरिह।

After ā the ru becomes y and drops (देवा इह); after other vowels the r simply stays (हरिरिह).

स्मरणम् · You already know this

“बालाः क्रीडन्ति → बाला गृहं गच्छन्ति”, “हरिः + इह → हरिरिह”, “गुरुः + उवाच → गुरुरुवाच” — एतत् भवान् सहजतया वदति। आकारान्तेभ्यः परं विसर्गः अदृश्यः भवति, इकारान्तेभ्यः परं रेफः श्रूयते। किमर्थम्? अद्य उत्तरम्।

You already say बाला गच्छन्ति (visarga vanishes after ā) but हरिरिह and गुरुरुवाच (an r rings out after i and u). Why the difference? Today's two paths answer it.

सूत्राणि · The sūtras

भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि
लसक 1 · अष्टा॰ 8.3.17
भो-भगो-अघो-शब्देभ्यः अवर्णाच्च परस्य रोः यकारः अशि परे।
A ru preceded by भो, भगो, अघो, or by a/ā becomes य् before an aś sound (vowels and soft consonants).
लोपः शाकल्यस्य
लसक 2 · अष्टा॰ 8.3.19
अशि परे तस्य यकारस्य (वकारस्य च) लोपः वा — शाकल्यस्य मतेन।
In Śākalya's view that य् (or व्) is optionally dropped before an aś sound.
हलि सर्वेषाम्
लसक 3 · अष्टा॰ 8.3.22
हलि (अशि) परे तस्य यकारस्य लोपः सर्वेषाम् आचार्याणां मतेन — नित्यम्।
Before a soft consonant, all teachers agree: the य् is dropped — obligatorily.

देवास् + इह → देवार् → देवाय् → (लोपे) देवा इह / (पक्षे) देवायिह। देवास् + नमन्ति → देवाय् → नित्यलोपे देवा नमन्ति। इकारोकारादिभ्यः परस्य तु रोः न किमपि — हरिरिह, गुरुरुवाच — रेफः एव तिष्ठति।

So after ā: ru → y → (usually) silence: देवा इह, देवा नमन्ति. But after i/u/e there is no y-rule and no u-rule — the bare र् of ru survives intact before any voiced sound: हरिरिह, गुरुरुवाच, हरिर्गच्छति.

प्रक्रिया · Derivations

देवास् + इह → देवा इह
  1. देवास् + इह — संहितायाम् (6.1.72)
  2. देवार् + इह — ससजुषो रुः (8.2.66)
  3. देवाय् + इह — भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि — आकारात् परस्य यत्वम् (8.3.17)
  4. देवा इह — लोपः शाकल्यस्य — यकारलोपः (पक्षे देवायिह) (8.3.19)
देवास् + नमन्ति → देवा नमन्ति
  1. देवास् + नमन्ति — संहितायाम् (6.1.72)
  2. देवार् + नमन्ति — ससजुषो रुः (8.2.66)
  3. देवाय् + नमन्ति — भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (8.3.17)
  4. देवा नमन्ति — हलि सर्वेषाम् — नित्यो लोपः (8.3.22)
हरिस् + इह → हरिरिह
  1. हरिस् + इह — संहितायाम् (6.1.72)
  2. हरिर् + इह — ससजुषो रुः — इकारात् परः रेफः तिष्ठति (8.2.66)
  3. हरिरिह — वर्णमेलनम्

अभ्यासः · Practice

गुरुस् + उवाच = ________। Join: gurus + uvāca.
जनाः + वदन्ति = ________ वदन्ति। Join: janāḥ + vadanti (write the first word's final form).
“देवा इह” इत्यस्य पक्षे किं रूपान्तरम्? What is the optional alternative to देवा इह?
हरिः + गच्छति = किम्? What is hariḥ + gacchati?
योजयतु। Match pair and result.