पाठक्रमःLevel 9 · सन्धि-प्रकरणानि → पाठः 14

Level 9 · Lesson 14

ससजुषो रुः — रामोऽत्र, रामो गच्छति
Visarga sandhi I — the ru behind rāmo'tra and rāmo gacchati

पदान्तसकारस्य रुत्वम्; अतः परस्य रोः उत्वम् अति हशि च — ततः गुणः पूर्वरूपं च।

Final s becomes ru; after a, that ru becomes u before short a or soft consonants — yielding the o of रामोऽत्र and रामो गच्छति.

स्मरणम् · You already know this

“रामो गच्छति”, “बालो हसति”, “सोऽपि आगच्छति” — प्रथमदिनादारभ्य भवान् एतत् वदति। “रामः” इति विसर्गान्तं पदं कुत्र गतम्? कथम् ओकारः आगतः? रहस्यम् — मध्ये “रु” इति एकः गूढः वर्णः अस्ति।

From day one you said रामो गच्छति and सोऽपि. Where does रामः hide its visarga, and where does that ओ come from? The secret is a ghost-sound called रु — the form final s takes before it decides what to become.

सूत्राणि · The sūtras

ससजुषो रुः
लसक 1 · अष्टा॰ 8.2.66
पदान्तस्य सकारस्य सजुष्-शब्दस्य षकारस्य च रुः आदेशः।
Pada-final स् — and the ष् of सजुष् — is replaced by रु.

“रु” इत्यत्र उकारः इत् — रेफः एव अवशिष्यते। रामस् → रामर्। ततः परवर्णानुसारेण रेफस्य गतिः — खरि अवसाने च विसर्गः (खरवसानयोर्विसर्जनीयः ८.३.१५, अष्टमस्तरे दृष्टम्), अचि हशि च अन्यानि कार्याणि।

In रु the उ is an it-marker; what remains is र्. So रामस् → रामर्. This र् then chooses its fate by what follows: before hard sounds or a pause it becomes visarga (8.3.15 — you saw it in रामः at Level 8), and before soft sounds the next two sūtras take over.

अतो रोरप्लुतादप्लुते
लसक 2 · अष्टा॰ 6.1.113
अप्लुतात् अतः परस्य रोः उकारः स्यात् अप्लुते अति परे।
After a short a, the ru becomes u when another short a follows.
हशि च
लसक 3 · अष्टा॰ 6.1.114
अतः परस्य रोः उकारः स्यात् हशि परे।
After short a, ru becomes u also before a haś sound — any soft consonant.

उत्वे जाते अ + उ इति स्थितिः — आद्गुणः! ततः ओकारः। अति परे पूर्वरूपम् अपि — एवं “रामोऽत्र” सिद्धम्। पश्यतु — अच्सन्धिसूत्राणि एव अत्र पुनः कार्यं कुर्वन्ति।

Once ru → u, we have अ + उ — and your old friend आद्गुणः fuses them to ओ. Before a short a, पूर्वरूप then writes the avagraha. Visarga sandhi is really vowel sandhi wearing a mask.

प्रक्रिया · Derivations

रामस् + अत्र → रामोऽत्र
  1. रामस् + अत्र — संहितायाम् (6.1.72)
  2. रामर् + अत्र — ससजुषो रुः — सकारस्य रुत्वम् (8.2.66)
  3. राम + उ + अत्र — अतो रोरप्लुतादप्लुते — रोः उत्वम् (6.1.113)
  4. रामो + अत्र — आद्गुणः — अ + उ → ओ (6.1.87)
  5. रामोऽत्र — एङः पदान्तादति — पूर्वरूपम् (6.1.109)
रामस् + गच्छति → रामो गच्छति
  1. रामस् + गच्छति — संहितायाम् (6.1.72)
  2. रामर् + गच्छति — ससजुषो रुः (8.2.66)
  3. राम + उ + गच्छति — हशि च — गकारे (हशि) परे उत्वम् (6.1.114)
  4. रामो गच्छति — आद्गुणः (6.1.87)

अभ्यासः · Practice

बालस् + हसति = ________ हसति। Join: bālas + hasati.
सः + अपि = ________। Join: saḥ + api.
“रामः आगच्छति” इत्यत्र किं भवति? What happens in rāmaḥ + āgacchati (long ā follows)?
कुत्र उत्वं न भवति? Where does ru NOT become u?
योजयतु। Match pair and result.