पाठक्रमःLevel 9 · सन्धि-प्रकरणानि → पाठः 9

Level 9 · Lesson 9

ष्टुना ष्टुः — ष्टुत्वसन्धिः
Ṣṭutva — s and t-class assimilate to ṣ and ṭ-class

सकार-तवर्गयोः षकार-टवर्गाभ्यां योगे ष्टुत्वम्; पदान्तात् टवर्गात् निषेधः, षकारे परे च।

s/t-class meeting ṣ/ṭ-class become retroflex — with two neat exceptions for word boundaries.

स्मरणम् · You already know this

“षण्णाम् बालकानाम्”, “रामष्टीकते” इति रूपेषु मूर्धन्याः वर्णाः दृश्यन्ते। पूर्वपाठे तवर्गः चवर्गं प्रति अनुकूलः अभवत् — अद्य स एव तवर्गः टवर्गं प्रति। नियमः समानः, स्थानं भिन्नम्।

Last lesson the tongue slid to the palate (ścutva); today it curls back to the roof of the mouth. Same logic, retroflex row: s/t-class in contact with ṣ/ṭ-class become ṣ/ṭ-class. You have already met the result in षण्णाम् ‘of six’.

सूत्राणि · The sūtras

ष्टुना ष्टुः
लसक 1 · अष्टा॰ 8.4.41
सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः — स्→ष्, त्→ट्, थ्→ठ्, द्→ड्, ध्→ढ्, न्→ण्।
s and t-class, in contact with ṣ or a ṭ-class stop, are replaced by ṣ and the matching ṭ-class stop.

“स्तोः” “योगे” इति च अनुवर्तेते। उदाहरणानि — पिष् + ता → पेष्टा (षकारात् परः तकारः टकारः), तत् + टीका → तट्टीका, चक्रिन् + ढौकसे → चक्रिण् ढौकसे।

स्तोः and ‘in contact’ continue from 8.4.40. Examples: पेष्टा ‘grinder’ (ṣ + t → ṣṭ), तट्टीका, and चक्रिण् ढौकसे ‘O discus-bearer, you draw near’ (न् → ण् before ढ्).

न पदान्ताट्टोरनाम्
लसक 2 · अष्टा॰ 8.4.42
पदान्तात् टवर्गात् परस्य सकारतवर्गयोः ष्टुत्वं न — नाम्-शब्दं विना।
After a word-final ṭ-class stop, ṣṭutva does not apply — except to नाम्.
तोः षि
लसक 3 · अष्टा॰ 8.4.43
तवर्गस्य षकारे परे ष्टुत्वं न भवति।
A t-class stop does not become retroflex before ṣ.

षट् सन्तः — पदान्तात् टकारात् परः सकारः न षकारः। किन्तु षण्णाम् — नाम्-शब्दे निषेधस्य निषेधः। सन् षष्ठः — षकारे परे तवर्गः तिष्ठति।

षट् सन्तः keeps its dental स् — the trigger ट् is word-final, so the rule politely stands down. But षण्णाम् goes through, because नाम् is the carved-out exception. And सन् षष्ठः shows तोः षि: a t-class sound before ṣ stays dental.

प्रक्रिया · Derivations

तत् + टीका → तट्टीका
  1. तत् + टीका — संहितायाम् (6.1.72)
  2. तट् + टीका — ष्टुना ष्टुः — टकारे परे तकारस्य टकारः (8.4.41)
  3. तट्टीका — वर्णमेलनम्
पिष् + ता → पेष्टा
  1. पिष् + ता — लुटि — गुणे पेष् + ता (7.3.86)
  2. पेष् + टा — ष्टुना ष्टुः — षकारात् परस्य तकारस्य टकारः (8.4.41)
  3. पेष्टा — वर्णमेलनम्
षष् + नाम् → षण्णाम्
  1. षष् + नाम् — नुडागमे — संहितायाम् (6.1.72)
  2. षड् + नाम् — झलां जशोऽन्ते — षकारस्य डकारः (पाठे १०) (8.2.39)
  3. षड् + णाम् — ष्टुना ष्टुः — नाम्-शब्दे निषेधाभावात् (8.4.41)
  4. षण्णाम् — यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा — प्रत्यये नित्यम् (पाठे १२) (8.4.45)

अभ्यासः · Practice

तवर्गं टवर्गेण योजयतु। Match each dental with its retroflex partner.
षट् + सन्तः = किम्? What is ṣaṭ + santaḥ?
सन् + षष्ठः = किम्? What is san + ṣaṣṭhaḥ?
“तोः षि” इति निषेधः कस्य रक्षां करोति? Which sounds does तोः षि protect from ṣṭutva?