पाठक्रमः → Level 9 · सन्धि-प्रकरणानि → पाठः 3
Level 9 · Lesson 3 अकः सवर्णे दीर्घः — सवर्णदीर्घसन्धिः
Savarṇa-dīrgha — like vowels merge long
अकः सवर्णे अचि परे पूर्वपरयोः दीर्घ एकादेशः।
When a simple vowel meets its own kind, the two fuse into one long vowel — the rule behind देवालयः and विद्यालयः.
स्मरणम् · You already know this
“विद्यालयं गच्छामि”, “देवालयः अत्र अस्ति”, “न + आगच्छति = नागच्छति” — एतानि वाक्यानि भवता बहुवारम् उक्तानि। विद्या + आलयः इत्यत्र द्वौ आकारौ एकः दीर्घः जातः। तदेव अद्य सूत्रेण पश्यामः।
देवालयः, विद्यालयः, नागच्छति — all Arc A staples. In विद्या + आलयः two ā-sounds fused into one long ā. This fusion — one sound replacing both neighbours (एकादेशः) — is today's rule.
सूत्राणि · The sūtras
पदच्छेदः — अकः + सवर्णे + दीर्घः। अष्टमस्तरे पठितम् — तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् (१.१.९)। अ-आ मिथः सवर्णौ, इ-ई, उ-ऊ, ऋ-ॠ तथा। ऋकार-ऌकारयोः अपि सावर्ण्यम्। एकः आदेशः द्वयोः स्थाने — अतः “एकादेशः”।
Padaccheda: अकः + सवर्णे + दीर्घः. Recall सवर्ण from Level 8 (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्, 1.1.9): a/ā are savarṇa, likewise i/ī, u/ū, ṛ/ṝ. Long or short does not matter — any savarṇa pair collapses into the long vowel. Note this beats इको यणचि: for इ + ई the more specific savarṇa rule wins, so we get ई, not य्.