पाठक्रमः → Level 9 · सन्धि-प्रकरणानि → पाठः 2
Level 9 · Lesson 2 एचोऽयवायावः — अयादिसन्धिः
Ayādi sandhi — e, o, ai, au break open
एचः स्थाने अय्-अव्-आय्-आव् आदेशाः अचि परे।
Before a vowel, e/o/ai/au become ay/av/āy/āv — the rule hiding inside नयति and भवति.
स्मरणम् · You already know this
भवान् द्वितीयस्तरादारभ्य “भवति”, “नयति”, “शृणोति → शृण्वन्ति” इति वदति। भू + अ + ति इत्यत्र गुणे कृते भो + अति — ततः ओकारः अव् भवति — भवति! एषः अयादिसन्धिः अद्य प्रकाश्यते।
You have said भवति thousands of times. Inside it: भू + अ + ति → guṇa gives भो + अति → and then ओ splits into अव्, giving भवति. The same move built नयति from नी. Today that hidden rule gets its name: ayādi sandhi.
सूत्राणि · The sūtras
पदच्छेदः — एचः + अय्-अव्-आय्-आवः। “अचि” इति अनुवर्तते। यथासंख्यम् — ए→अय्, ओ→अव्, ऐ→आय्, औ→आव्। एचः अन्ते य्-व्-रूपं तिष्ठति, आदौ अ-आ-रूपम् — अतः सन्धौ द्वौ अवयवौ पृथग् दृश्येते।
Padaccheda: एचः + अयवायावः, with अचि continuing from 6.1.77. The four substitutes pair off in order (यथासंख्यम्): e→ay, o→av, ai→āy, au→āv. Think of each ec vowel as a diphthong whose second half unfolds into the glide y or v.
गो + यम् = गव्यम्, नौ + यम् = नाव्यम्। यकारः अच् न — तथापि प्रत्ययस्य यकारे अवादेशः अनेन सूत्रेण।
A small extension: before a y-initial suffix (not a vowel), o/au still unfold — गो + यम् = गव्यम् ‘bovine’, नौ + यम् = नाव्यम् ‘navigable’.