पाठक्रमः → Level 8 · संज्ञा-परिभाषा-प्रकरणम् → पाठः 9
Level 8 · Lesson 9 यथासंख्यं विप्रतिषेधश्च
One-to-one mapping and rule conflict
समसंख्ययोः क्रमेण अनुदेशः; तुल्यबलविरोधे परं सूत्रं जयति।
Equal lists map item-by-item in order; when two rules of equal strength clash, the later one wins.
स्मरणम् · You already know this
चतुर्थस्तरे भवान् ‘अपठम्, अपठत, अपठताम्’ इति भूतकालं वदति स्म; तृतीयस्तरे ‘वृक्षेभ्यः फलानि पतन्ति’ इति। तत्र द्वौ प्रश्नौ गूढौ — चत्वारः आदेशाः चतुर्षु स्थानिषु कथं विभज्यन्ते? द्वे सूत्रे युगपत् प्राप्ते किं कुर्मः? उत्तरे एते द्वे परिभाषे।
In Arc A you said past forms like अपठम् and अपठत, and वृक्षेभ्यः for 'from the trees'. Hiding in those: how do four substitutes pair off with four targets? And when two rules both want to act at once, who yields? Two paribhāṣās answer.
सूत्रे · The sūtras
पदच्छेदः — यथासंख्यम् + अनुदेशः + समानाम्। यथा ‘तस्थस्थमिपां तांतंतामः’ (3.4.101) — स्थानिनः चत्वारः (तस्, थस्, थ, मिप्), आदेशाः अपि चत्वारः (ताम्, तम्, त, अम्)। अतः तस् → ताम्, थस् → तम्, थ → त, मिप् → अम् — क्रमेण, न यथेच्छम्। अतः एव ‘अपठत’ (यूयम्), ‘अपठम्’ (अहम्)।
Padaccheda: यथासंख्यम् + अनुदेशः + समानाम्. In तस्थस्थमिपां तांतंतामः (3.4.101) four sthānīs (तस्, थस्, थ, मिप्) meet four substitutes (ताम्, तम्, त, अम्). They pair strictly in order: tas→tām, thas→tam, tha→ta, mip→am — giving you अपठत 'you all read' and अपठम् 'I read'.
विप्रतिषेधः = तुल्यबलयोः विरोधः। यथा वृक्ष + भ्यस् इत्यत्र ‘सुपि च’ (7.3.102) दीर्घम् इच्छति (वृक्षाभ्यः इति), ‘बहुवचने झल्येत्’ (7.3.103) एत्वम् (वृक्षेभ्यः इति)। उभे युगपत् प्राप्ते — परत्वात् एत्वं जयति → वृक्षेभ्यः। अपवादः परिभाषेयं तुल्यबले एव; अपवादादयः अन्ये नियमाः बलीयांसः।
Vipratiṣedha is a clash of equals. With वृक्ष + भ्यस्, rule 7.3.102 wants lengthening (would give वृक्षाभ्यः), while 7.3.103 wants ए (वृक्षेभ्यः). Both apply at once — so the later rule, 7.3.103, wins: वृक्षेभ्यः, just as you have always said. Note: this tiebreaker is only for equal strength; an apavāda (specific exception) beats a general rule regardless of order.