वृत्तिं पठामः
How to read a vṛtti — anatomy of an LSK entry

लघुकौमुद्याः एकैकं प्रवेशकं कथं पठनीयम् — सूत्रं, वृत्तिः, उदाहरणम् इति त्रयम्।

The three-part anatomy of every LSK entry — sūtra, vṛtti, example — and a guided first reading.

पठनम् · Reading

सूत्रं समुद्रः इव गभीरम् — वृत्तिः सेतुः इव। वरदराजः प्रत्येकं सूत्रं पठित्वा तस्य अधः एकं लघु वाक्यं लिखति — तत् वाक्यं «वृत्तिः» इति। वृत्तिः अनुवृत्तपदानि पूरयति, सङ्केतान् उद्घाटयति, सम्पूर्णम् अर्थं ददाति। ततः उदाहरणानि। एषः एव क्रमः सहस्रवारं पुनः पुनः आगमिष्यति — अतः अद्य एव तं सम्यक् जानीमः।

A sūtra is deep like the sea; the vṛtti is the bridge across it. Under each sūtra, Varadarāja writes one short sentence — the vṛtti — which fills in the anuvṛtti words, decodes the case-signals, and delivers the full meaning. Then come examples. You will meet this rhythm a thousand times in Arc B, so let us learn it properly today.

विवरणम् · Explanation

वृत्तेः त्रीणि लक्षणानि — १. सा प्रायः «स्यात्» इति विधिलिङा समाप्यते («भवेत्» इति अर्थः — भवान् एतत् चतुर्थस्तरे पठितवान्!)। २. सा अनुवृत्तपदानि पूरयति — सूत्रे यत् नास्ति, वृत्तौ तत् दृश्यते। ३. सा विभक्तिसङ्केतान् सरलवाक्ये परिवर्तयति। वृत्तिं पठित्वा सूत्रं पुनः पठतु — अधुना सूत्रं स्वयं भाषते!

Three marks of a vṛtti: 1. it usually ends in स्यात् — the optative 'should be' you learned in Level 4; 2. it supplies the words carried in by anuvṛtti, so things absent from the sūtra appear in the vṛtti; 3. it converts the case-code into a plain sentence. Read the vṛtti, then reread the sūtra — and the sūtra now speaks on its own.

हलन्त्यम्

लसक 1 · अष्टा॰ 1.3.3 ↗

वृत्तिः — «उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात्»।

The LSK vṛtti reads: upadeśe 'ntyaṁ hal it syāt — 'in an upadeśa, a final consonant should be (called) it'.

पश्यतु — सूत्रे द्वे एव पदे स्तः («हल्» «अन्त्यम्» इति)। «उपदेशे» कुतः आगतम्? पूर्वसूत्रात् («उपदेशेऽजनुनासिक इत्» इत्यस्मात्) अनुवृत्त्या! «इत्» अपि ततः एव। वृत्तिः एतत् सर्वं पूरयित्वा सम्पूर्णं वाक्यं ददाति। एषा एव वृत्तेः सेवा।

Look closely: the sūtra itself has only two words — हल् and अन्त्यम्। Where did उपदेशे come from? Carried forward by anuvṛtti from the previous sūtra (उपदेशेऽजनुनासिक इत्) — and so is इत्! The vṛtti pours these back in and hands you the complete sentence. That is its whole service.

तस्य लोपः

लसक 2 · अष्टा॰ 1.3.9 ↗

वृत्तिः सारतः — «तस्य इतः लोपः स्यात्»।

The vṛtti in essence: tasya itaḥ lopaḥ syāt — 'of that it, there should be deletion'.

अत्र «तस्य» इति सर्वनाम कं सूचयति? पूर्वसूत्रेभ्यः आगतम् «इत्»-शब्दम्! वृत्तिः «इतः» इति पदं योजयित्वा सन्देहं हरति। एवं वृत्तिपठनस्य त्रयः प्रश्नाः — कानि पदानि अनुवृत्तानि? «स्यात्» कस्य विधिः? उदाहरणं किं दर्शयति?

The pronoun तस्य 'of that' points to what? To the इत् of the preceding sūtras — and the vṛtti removes all doubt by adding the word इतः। So your three vṛtti-reading questions are: which words came by anuvṛtti? what does the स्यात् enjoin? and what does the example illustrate?

अभ्यासः · Practice

वृत्तिः प्रायः केन पदेन समाप्यते? With which verb does a vṛtti typically end?

अङ्गं कार्येण सह योजयतु। Match each part of an LSK entry with its job.

«उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात्» — अत्र «उपदेशे» इति पदं कुतः? In the vṛtti on हलन्त्यम्, where does उपदेशे come from?

«तस्य लोपः» इत्यत्र «तस्य» किं सूचयति? What does तस्य refer to in तस्य लोपः?

LSK-प्रवेशकस्य क्रमं स्थापयतु। Put the parts of an LSK entry in order.

वाक्यव्यवहारः · Use it

भवान् अधुना वृत्तिकारः भवतु! «वृद्धिरादैच्» इति सूत्रस्य स्ववृत्तिं लिखतु — «स्यात्»-अन्तं सम्पूर्णं वाक्यम्। सङ्केतः — आत् ऐच् च इत्येतेषां का संज्ञा स्यात्?

Your turn to be the vṛttikāra: write your own vṛtti for वृद्धिरादैच् — one complete sentence ending in स्यात्। Hint: what name should आत् and ऐच् receive? Compare your sentence with the real vṛtti when you open the LSK in Arc B.