शास्त्रभाषा २ — विभक्तीनां सङ्केताः
Metalanguage bootcamp II — the case-ending conventions

सूत्रे सप्तमी पञ्चमी षष्ठी च किं किं सूचयन्ति — तिस्रः परिभाषाः सोदाहरणम्।

Inside a sūtra, locative, ablative and genitive are code: three paribhāṣās that decode them.

पठनम् · Reading

भवान् स्तरत्रये विभक्तीः उक्तवान् — गृहे (कुत्र), वृक्षात् (कुतः), रामस्य (कस्य)। पाणिनिः ताः एव विभक्तीः गृहीत्वा गुप्तसङ्केतभाषां रचितवान्! सूत्रे सप्तमी न «कुत्र» इति वदति — सा वदति «यदा एतत् परम् अस्ति तदा पूर्वस्य कार्यम्» इति। एषा सङ्केतभाषा यदा अवगता, तदा सूत्राणि स्वयम् उद्घाटितानि भवन्ति — कुञ्चिका हस्ते आगता!

Since Level 3 you have used the cases: गृहे (where), वृक्षात् (from where), रामस्य (whose). Pāṇini took those same endings and built a secret code with them. In a sūtra, a locative does not mean 'in' — it means 'when this follows, operate on what precedes'. Crack this code and sūtras open by themselves.

विवरणम् · Explanation

तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य

लसक 1 · अष्टा॰ 1.1.66 ↗

सूत्रे सप्तम्या निर्दिष्टं चेत् — तस्मिन् परे, पूर्वस्य कार्यं भवति।

When something is cited in the locative, the operation falls on what stands BEFORE it.

तस्मादित्युत्तरस्य

लसक 2 · अष्टा॰ 1.1.67 ↗

पञ्चम्या निर्दिष्टं चेत् — तस्मात् परस्य (उत्तरस्य) कार्यं भवति।

When something is cited in the ablative, the operation falls on what comes AFTER it.

षष्ठी स्थानेयोगा

लसक 3 · अष्टा॰ 1.1.49 ↗

सूत्रे षष्ठी «अस्य स्थाने» इति अर्थे भवति — स्थानिनं सूचयति।

A genitive in a sūtra means 'in place of' — it points out the sthānī.

«इको यणचि» इति सूत्रं सङ्केतभाषया पठामः। «इकः» — षष्ठी! अतः «इकः स्थाने» (इक् स्थानी)। «यण्» — प्रथमा, सः आदेशः। «अचि» — सप्तमी! अतः «अचि परे, पूर्वस्य» — पूर्वः च कः? सः एव इक्। सम्पूर्णः अर्थः — अचि परे, इकः स्थाने यण्-आदेशः भवति। त्रीणि पदानि, सम्पूर्णः विधिः!

Decode इको यणचि: इकः is genitive — 'in place of इक्' (1.1.49). यण् is nominative — the substitute. अचि is locative — 'when अच् follows, the preceding one changes' (1.1.66). Full meaning: before a vowel, यण् replaces इक्. Three words carried an entire rule.

पञ्चम्याः उदाहरणम् — «आद्गुणः» इत्यत्र «आत्» पञ्चमी अस्ति — «अवर्णात् परस्य» इति। देव + इन्द्रः → देवेन्द्रः — अवर्णात् परः स्वरः गुणं प्राप्नोति (पूर्वपरयोः एकः गुणादेशः)। एवं स्मरतु — सप्तमी पृष्ठतः पश्यति (पूर्वस्य), पञ्चमी अग्रे पश्यति (उत्तरस्य), षष्ठी स्थानं दर्शयति।

An ablative at work: in आद्गुणः, आत् is ablative — 'after a/ā'. So in देव + इन्द्रः → देवेन्द्रः, the change lands on what follows the अ (a single guṇa replacing both). Memory hook: the locative looks backward (पूर्वस्य), the ablative looks forward (उत्तरस्य), the genitive marks the spot (स्थाने).

अभ्यासः · Practice

विभक्तिं सङ्केतेन सह योजयतु। Match each case with its sūtra-code meaning.

«इको यणचि» — «अचि» इति पदं किं सूचयति? What does अचि signal in इको यणचि?

«इकः» इति षष्ठ्यन्तं पदं किं वदति? What does the genitive इकः convey?

कल्पितं सूत्रम् — «कात् टस्य मः» — अत्र कस्य स्थाने मकारः भवेत्? Toy sūtra: कात् टस्य मः। What would म् replace?

«आद्गुणः» इत्यत्र «आत्» का विभक्तिः, कः च अर्थः? In आद्गुणः, what case is आत् and what does it mean?

वाक्यव्यवहारः · Use it

भवान् स्वयं द्वे कल्पिते सूत्रे रचयतु — एकं सप्तम्या, एकं पञ्चम्या षष्ठ्या च। ततः मित्रं पृच्छतु — «कस्य स्थाने? कस्मिन् परे? कस्मात् परस्य?» इति। यः सम्यक् उद्घाटयति सः जयति!

Invent two toy sūtras of your own — one using a locative, one combining ablative and genitive. Challenge a friend to decode them with the three questions: in place of what? when what follows? after what? Whoever decodes correctly wins.