पाठक्रमः → Level 7 · व्याकरणप्रवेशः → पाठः 7
Level 7 · Lesson 7 प्रत्याहाराः २ — षट् प्रसिद्धाः
Pratyāhāras II — इक्, एच्, यण्, झल्, खर्, जश्
षट् महत्त्वपूर्णाः प्रत्याहाराः क्रीडारूपेण — एते एव सन्धिप्रकरणस्य कुञ्चिकाः।
Six workhorse pratyāhāras, drilled as puzzles — these are the keys that will unlock all of sandhi.
पठनम् · Reading
गुरुः शिष्यान् पृच्छति — «इक् इति किम्?» शिष्याः सूत्राणि स्मरन्ति — इकारात् आरभ्य… «ऋऌक्» इत्यस्य ककारं यावत्… «इ उ ऋ ऌ!» इति उच्चैः वदन्ति। गुरुः स्मयते — «साधु! अद्य षट् प्रत्याहारैः क्रीडामः। एते षट् भविष्यति सन्धिपाठे पुनः पुनः आगमिष्यन्ति — अद्य ये मित्राणि भवन्ति, ते तदा सहायकाः भविष्यन्ति।»
The teacher asks: 'What is इक्?' The students run the sūtras in their heads — start at इ … stop at the क् of ऋऌक् … 'इ उ ऋ ऌ!' they shout. 'Good!' smiles the teacher. 'Today we play with six pratyāhāras. Make friends with them now — they will return constantly in the sandhi chapters.'
विवरणम् · Explanation
स्वराणां द्वौ — «इक्» = इ उ ऋ ऌ (सरलाः स्वराः, अकारं विना)। «एच्» = ए ओ ऐ औ (संयुक्ताः स्वराः)। व्यञ्जनानाम् एकः — «यण्» = य व र ल (अन्तःस्थाः)। स्मरतु — «इको यणचि» इति सूत्रं पूर्वं दृष्टम्! अधुना तत् पठितुं शक्यते — इकः स्थाने यण् भवति, अचि परे। दधि + अत्र → दध्यत्र — इकारस्य स्थाने यकारः!
Two vowel sets: इक् = इ उ ऋ ऌ (the simple vowels minus अ) and एच् = ए ओ ऐ औ (the complex vowels). One consonant set: यण् = य व र ल (the semivowels). Now the sūtra इको यणचि from lesson 3 becomes transparent: in place of इक्, यण् appears, when अच् follows — दधि + अत्र → दध्यत्र।
व्यञ्जनेषु त्रयः बलिनः — «झल्» = झकारात् «हल्» इत्यस्य ल्-पर्यन्तं, मध्यगतान् इतः अनुनासिकान् यणश्च विहाय — अर्थात् सर्वे स्पर्शाः (अनुनासिकान् विना) + श ष स ह। «खर्» = खकारात् «शषसर्» इत्यस्य रेफपर्यन्तम् — ख फ छ ठ थ च ट त क प श ष स — सर्वे अघोषाः। «जश्» = जकारात् «जबगडदश्» इत्यस्य शकारपर्यन्तम् — ज ब ग ड द — मृदवः पञ्च। सन्धौ «जश्त्वम्» इति श्रुतं चेत् — वाक् + ईशः → वागीशः — ककारस्य स्थाने गकारः, एषः जश्-आदेशः एव।
Three consonant heavyweights. झल् runs from झ to the final ल्, skipping the nasals and semivowels en route: all non-nasal stops plus श ष स ह. खर् runs from ख to the र् of शषसर्: the thirteen voiceless consonants. जश् is compact: ज ब ग ड द, the five plain voiced stops. You have already used जश् unawares: वाक् + ईशः → वागीशः is 'jaśtva' — a जश् sound replacing क्।
अभ्यासः · Practice
वाक्यव्यवहारः · Use it
मित्रेण सह क्रीडतु — एकः प्रत्याहारं वदति, अन्यः तस्य वर्णान् वदति; ततः विपरीतम् — एकः वर्णसमूहं वदति, अन्यः प्रत्याहारनाम अनुमिनोति। गणकेन उत्तराणि परीक्षताम्।
Play it as a two-player game: one names a pratyāhāra, the other lists its sounds; then reverse — one lists sounds, the other guesses the name. Check disputes in the calculator.