इत्-संज्ञा — अदृश्याः चिह्नवर्णाः
इत्-saṃjñā — the marker sounds that vanish

उपदेशे के वर्णाः चिह्नमात्राः, ते च कथं लुप्यन्ते — इत्-संज्ञायाः परिचयः।

In Pāṇini's teaching-forms some sounds are mere tags: how to spot them and watch them disappear.

पठनम् · Reading

आपणे वस्तुषु मूल्यपत्रिकाः लग्नाः भवन्ति। पत्रिका वस्तुनः विषये बहु वदति — मूल्यं, परिमाणं, वर्गम् — परन्तु गृहं नीयमाने वस्तुनि सा न तिष्ठति; गृहे वस्तु एव तिष्ठति। पाणिनेः धातुषु प्रत्ययेषु च एतादृश्यः पत्रिकाः सन्ति — ते वर्णाः «इत्» इति उच्यन्ते। ते सूचनां दत्त्वा अन्तर्धानं गच्छन्ति।

Shop items carry price tags. The tag says a lot — price, size, category — but when you take the item home, the tag comes off. Pāṇini's roots and suffixes carry sound-tags in just this way: they are called इत् (or अनुबन्ध). They deliver their information and then vanish from the actual word.

विवरणम् · Explanation

«उपदेशः» नाम मूलरूपं यथा शास्त्रे पठितम् — चिह्नैः सह। पाणिनिः धातून् प्रत्ययान् च उपदेशे चिह्नयुक्तान् पठति। कः वर्णः चिह्नम्? त्रीणि मुख्यसूत्राणि पश्यामः।

An upadeśa is the form as originally cited in the system — tags and all. Three core sūtras tell us which sounds in an upadeśa are tags.

उपदेशेऽजनुनासिक इत्

लसक 1 · अष्टा॰ 1.3.2 ↗

उपदेशे यः अच् अनुनासिकः (नासिकया उच्चार्यते), सः इत्-संज्ञकः। यथा «सुँ»-प्रत्यये उँकारः।

A nasalised vowel in an upadeśa is an it. The case-ending सुँ is really just स् — its उँ is a tag.

हलन्त्यम्

लसक 2 · अष्टा॰ 1.3.3 ↗

उपदेशे अन्त्यं हल् इत्-संज्ञकम्। यथा «शप्»-इत्यस्य पकारः, «णिच्»-इत्यस्य चकारः।

A final consonant of an upadeśa is an it — the प् of शप्, the च् of णिच्।

तस्य लोपः

लसक 3 · अष्टा॰ 1.3.9 ↗

तस्य इतः लोपः भवति — इत्-वर्णः रूपे न दृश्यते।

And that it is deleted: tags never surface in the actual word.

अन्यानि अपि चिह्नसूत्राणि सन्ति — प्रत्ययस्य आदौ ष्-चिह्नं, चु-टु-वर्गचिह्नं, ल-श-क-चिह्नम् इत्यादीनि (१.३.५–१.३.८)। तानि अर्जे विस्तरेण। फलम् इदम् — «शप्» इत्यस्मात् श्-प्-लोपे «अ» एव अवशिष्यते — गच्छ्+अ+ति इत्यस्य सः अकारः! «डुकृञ्» इत्यस्मात् डु-ञ्-लोपे «कृ» — करोति इत्यस्य धातुः! «क्त्वा» इत्यस्मात् क्-लोपे «त्वा» — खादित्वा इत्यस्य सः! चिह्नानि तु व्यर्थानि न — पकारः चकारः इत्यादयः स्वरस्थानादिसूचनाः वहन्ति, यथा मूल्यपत्रिका।

There are further tag-rules (1.3.5-1.3.8) for initial ñi/ṭu/ḍu, ṣ, c-and-ṭ-class sounds, and l/ś/k on suffixes — details in Arc B. The payoff now: शप् sheds श् and प्, leaving just अ — the अ inside गच्छ-अ-ति! The root डुकृञ् sheds डु and ञ्, leaving कृ of करोति। क्त्वा sheds क्, leaving त्वा of खादित्वा। And the tags are not junk: each carries information (accent, behaviour, class) — exactly like the price tag.

अभ्यासः · Practice

«णिच्»-प्रत्यये कौ वर्णौ इत्-संज्ञकौ? Which sounds of the suffix णिच् are tags?

उपदेशं अवशेषेण सह योजयतु। Match each upadeśa with what survives after tag-deletion.

«हलन्त्यम्» इति सूत्रं किं वदति? What does हलन्त्यम् say?

इत्-वर्णाः रूपे किमर्थं न दृश्यन्ते? Why do it-sounds never appear in the final word?

माहेश्वरसूत्रेषु अन्त्याः वर्णाः (ण् क् ङ् च् …) किं सन्ति? What are the final sounds of the Śiva sūtras (ṇ, k, ṅ, c …)?

वाक्यव्यवहारः · Use it

एतान् उपदेशान् पश्यतु — «घञ्», «ल्युट्», «तृच्»। प्रत्येकस्मिन् कः कः वर्णः इत् स्यात् इति ऊहताम्, अवशेषं च लिखतु। उत्तराणि अर्जे मिलिष्यन्ति — अधुना ऊहनम् एव अभ्यासः!

Look at these upadeśas: घञ्, ल्युट्, तृच्. Guess which sounds are tags and write what survives. You will meet the official answers in Arc B — for now, the guessing itself trains your eye.