प्रत्याहाराः १ — अच् हल् अण्
Pratyāhāras I — how they are formed; अच्, हल्, अण्

आदिवर्णः अन्त्यः इत् च मिलित्वा वर्णसमूहस्य लघु नाम भवति।

First sound plus final tag = a one-syllable name for a whole set of sounds.

पठनम् · Reading

चतुर्दश सूत्राणि कण्ठे सन्ति वा? साधु! अधुना तेषां शक्तिं पश्यामः। पाणिनिः «सर्वे स्वराः» इति दीर्घं वक्तुं न इच्छति — सः «अच्» इति एकम् अक्षरम् एव वदति। «सर्वाणि व्यञ्जनानि» इति? — «हल्» इति। एषा सङ्क्षेपविद्या «प्रत्याहारः» इति उच्यते। कथम् एतत् कार्यं करोति इति अद्य ज्ञास्यामः।

Got the fourteen sūtras by heart? Good — now watch them work. Pāṇini never says 'all the vowels'; he says अच्. Never 'all the consonants'; just हल्. These one-syllable set-names are pratyāhāras, and today you learn the simple machine that builds them.

विवरणम् · Explanation

आदिरन्त्येन सहेता

लसक 1 · अष्टा॰ 1.1.71 ↗

आदिवर्णः अन्त्येन इता सह मिलित्वा — आदितः इत्पर्यन्तं ये वर्णाः, तेषां सर्वेषां संज्ञा भवति।

The initial sound, joined with a final it-tag, names itself plus everything in between, up to that tag.

विधिः सरलः — १. एकं वर्णं चिनोतु (आदिः)। २. कस्यचित् सूत्रस्य अन्त्यं चिह्नवर्णं चिनोतु (इत्)। ३. आदितः आरभ्य तं चिह्नवर्णं यावत् सर्वे वर्णाः तस्मिन् प्रत्याहारे भवन्ति — मध्ये ये चिह्नवर्णाः आगच्छन्ति ते न गृह्यन्ते। यथा रेलयानम् — आरम्भस्थानकात् अन्तिमस्थानकं यावत् सर्वाणि स्थानकानि, परन्तु मध्ये ये केवलं सङ्केताः ते न।

The recipe: 1. pick a starting sound; 2. pick the tag-consonant at the end of some sūtra; 3. the pratyāhāra covers every sound from the start up to that tag — skipping any intermediate tags, which are signals, not stations. Like a train line: you count the stations from origin to terminus, not the signal posts.

«अच्» — अकारात् आरभ्य «ऐऔच्» इत्यस्य चकारं यावत् — अ इ उ ऋ ऌ ए ओ ऐ औ — नव स्वराः। «हल्» — «हयवरट्» इत्यस्य हकारात् आरभ्य चतुर्दशसूत्रस्य लकारं यावत् — सर्वाणि व्यञ्जनानि! अतः एव हकारः द्विवारं पठितः। «अण्» — अकारात् «अइउण्» इत्यस्य णकारं यावत् — अ इ उ इति त्रयः। एतान् प्रत्याहारगणके स्वयं परीक्षताम् — द्वौ वर्णौ नुदतु, समूहः प्रकटः भवति।

अच्: from अ to the च् of ऐऔच् — all nine vowels. हल्: from the ह of हयवरट् to the final ल् — every consonant; this is exactly why ह was recited twice. अण्: from अ to the ण् of अइउण् — just अ इ उ. Try each one in the pratyāhāra calculator: tap a start sound and a tag, and watch the set light up.

एकं कौतुकम् — णकारः द्वयोः सूत्रयोः अस्ति (अइउण्, लण्)। अतः «अण्» इति नाम क्वचित् दीर्घम् अपि भवति — लण्-पर्यन्तम्। प्रायः तु «अण्» = अ इ उ इति एव। एतादृशाः सूक्ष्मताः अग्रे आगमिष्यन्ति — अधुना चिन्ता मास्तु।

One curiosity: the tag ण् sits in two sūtras (अइउण् and लण्), so अण् occasionally means the long stretch ending at लण्. By default, though, अण् = अ इ उ. File this away without worry — the fine print comes later.

अभ्यासः · Practice

प्रत्याहारः कथं रच्यते? How is a pratyāhāra built?

«अच्» इति प्रत्याहारे कति वर्णाः? How many sounds does अच् contain?

प्रत्याहारं समूहेन सह योजयतु। Match the pratyāhāra with its set.

«हल्»-प्रत्याहारार्थं हकारः किमर्थं द्विवारं पठितः? Why is ह recited twice in the Śiva sūtras?

ऋकारः कस्मिन् प्रत्याहारे अस्ति? Which of these sets contains ऋ?

वाक्यव्यवहारः · Use it

गणकं उद्घाट्य त्रीन् नूतनान् प्रत्याहारान् स्वयं रचयतु। प्रत्येकं लिखतु — आदिः कः, इत् कः, मध्ये के वर्णाः इति। श्वः वयं षट् प्रसिद्धान् प्रत्याहारान् क्रीडारूपेण अभ्यसिष्यामः।

Open the calculator and invent three pratyāhāras of your own. For each, note the start, the tag, and the resulting set. Tomorrow we drill the six most famous ones as puzzles.