संस्कृतपथःSpoken Sanskrit → Laghu Siddhānta Kaumudī

पाठक्रमः → Level 7 · व्याकरणप्रवेशः → पाठः 5

Level 7 · Lesson 5

माहेश्वराणि सूत्राणि
The fourteen Māheśvara sūtras

नटराजस्य डमरुनादात् उत्पन्नानि चतुर्दश सूत्राणि — वर्णमालायाः पाणिनीयः क्रमः।

Fourteen sūtras said to have sprung from Śiva's drum — Pāṇini's own ordering of the alphabet.

पठनम् · Reading

परम्परा एवं वदति — नृत्तस्य अवसाने नटराजः शिवः स्वडमरुं चतुर्दशवारम् अवादयत्। तस्मात् नादात् चतुर्दश सूत्राणि प्रकटानि अभवन्, तानि च पाणिनिः गृहीतवान्। अतः एतानि «माहेश्वराणि सूत्राणि» अथवा «शिवसूत्राणि» इति उच्यन्ते। श्लोकः अपि अस्ति — «नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम्। उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धानेतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम्॥»

Tradition tells it so: at the end of his cosmic dance, Naṭarāja Śiva sounded his drum fourteen times — nine plus five, as the verse counts it — and from that sound emerged fourteen sūtras, which Pāṇini received. Hence their name: the Māheśvara (or Śiva) sūtras. Whatever their origin, they are a stroke of genius — the alphabet rearranged so that any useful group of sounds can be named in one syllable.

सूत्राणि · The fourteen sūtras

प्रत्येकस्य सूत्रस्य अन्ते एकः व्यञ्जनवर्णः अस्ति — सः उच्चारणार्थं न, चिह्नार्थम् अस्ति। तं वर्णम् अग्रिमे पाठे «इत्» इति वदिष्यामः। अधुना सूत्राणि उच्चैः पठतु — चतुर्दशापि कण्ठे धारयतु!

Each sūtra ends in a consonant that is not part of the sound list — it is a marker tag (we will call it इत् in lesson 8). For now, recite all fourteen aloud, in rhythm, until they sit in your memory. Four vowel sūtras, then consonants.

अइउण्
लसक 1
अ इ उ — मूलस्वराः। णकारः चिह्नम्।
a, i, u — the simple vowels; ṇ is the tag.
ऋऌक्
लसक 2
ऋ ऌ। ककारः चिह्नम्।
ṛ, ḷ; k is the tag.
एओङ्
लसक 3
ए ओ। ङकारः चिह्नम्।
e, o; ṅ is the tag.
ऐऔच्
लसक 4
ऐ औ। चकारः चिह्नम्।
ai, au; c is the tag.
हयवरट्
लसक 5
ह य व र। टकारः चिह्नम्।
h, y, v, r; ṭ is the tag.
लण्
लसक 6
ल। णकारः चिह्नम् — पुनः णकारः!
l; ṇ again as tag — yes, two sūtras share the tag ṇ.
ञमङणनम्
लसक 7
ञ म ङ ण न — पञ्च अनुनासिकाः। मकारः चिह्नम्।
ñ, m, ṅ, ṇ, n — the five nasals; m is the tag.
झभञ्
लसक 8
झ भ। ञकारः चिह्नम्।
jh, bh; ñ is the tag.
घढधष्
लसक 9
घ ढ ध। षकारः चिह्नम्।
gh, ḍh, dh; ṣ is the tag.
जबगडदश्
लसक 10
ज ब ग ड द। शकारः चिह्नम्।
j, b, g, ḍ, d; ś is the tag.
खफछठथचटतव्
लसक 11
ख फ छ ठ थ च ट त। वकारः चिह्नम्।
kh, ph, ch, ṭh, th, c, ṭ, t; v is the tag.
कपय्
लसक 12
क प। यकारः चिह्नम्।
k, p; y is the tag.
शषसर्
लसक 13
श ष स — ऊष्माणः। रेफः चिह्नम्।
ś, ṣ, s — the sibilants; r is the tag.
हल्
लसक 14
ह — पुनः! लकारः चिह्नम्।
h appears a second time; l is the tag. Why repeat h? So that consonant groups can end here — wait for the next lesson.

कण्ठपाठस्य उपायः — चत्वारि स्वरसूत्राणि एकः श्वासः, ततः «हयवरट् लण्» इति द्वे, «ञमङणनम्» इति अनुनासिकाः, ततः महाप्राणाः अल्पप्राणाः च, अन्ते «शषसर् हल्»। प्रतिदिनं त्रिवारम् उच्चैः पठतु — सप्ताहे सिद्धिः!

Memorisation plan: the four vowel sūtras in one breath; then हयवरट् लण्; the nasal line ञमङणनम्; the two voiced-aspirate and voiced lines; the long unvoiced line; कपय्; and the closing शषसर् हल्. Recite aloud three times a day — within a week they are yours for life.

अभ्यासः · Practice

माहेश्वरसूत्राणि कति सन्ति? How many Māheśvara sūtras are there?
प्रथमानि चत्वारि सूत्राणि क्रमेण स्थापयतु। Put the first four sūtras in order.
कस्मिन् सूत्रे सर्वे अनुनासिकाः सन्ति? Which sūtra holds all five nasals?
«शषसर्» इत्यस्य अनन्तरं किं सूत्रम्? Which sūtra follows शषसर्?
हकारः कति सूत्रेषु दृश्यते? In how many sūtras does ह appear?

वाक्यव्यवहारः · Use it

अद्य सायं कुटुम्बस्य पुरतः चतुर्दशापि सूत्राणि निर्दोषं पठतु। श्वः प्रातः अपश्यन् लिखतु। यत्र स्खलति तत् सूत्रं पञ्चवारं पुनः पठतु।

Tonight, recite all fourteen sūtras to your family without looking. Tomorrow morning, write them from memory. Wherever you stumble, recite that sūtra five more times — these fourteen lines are the keyboard on which all of Pāṇini is played.